Chứng cứ chỉ có sau bản án sơ thẩm, hoặc trước đó không lấy được vì lý do chính đáng, là loại chứng cứ mới mà toà phúc thẩm có thể xem xét. Khi gửi kèm đơn kháng cáo, bạn cần nói rõ tài liệu đó là gì, chứng minh điều gì trong phần bị kháng cáo, và vì sao trước đây chưa nộp được. Thiếu lời giải thích, tài liệu dễ bị coi là nộp muộn không có lý do.
Bài này tập trung vào thời điểm làm đơn kháng cáo: phân loại tài liệu bạn đang có, viết lời giải thích ngắn gọn cho từng tài liệu, lập danh mục và gửi đúng cách. Những vấn đề sâu về giá trị của từng loại chứng cứ như ghi âm, dữ liệu điện tử, vi bằng có bài riêng ở chuyên mục chứng cứ; cách toà xem xét chứng cứ tại phiên phúc thẩm thuộc giai đoạn sau và chỉ được nhắc ở đây.
Chứng cứ mới ở giai đoạn kháng cáo gồm những gì
Theo tinh thần của luật tố tụng dân sự, ở giai đoạn phúc thẩm, tài liệu được xem xét gồm ba nhóm chính. Nhóm thứ nhất là tài liệu mà toà sơ thẩm đã yêu cầu nộp nhưng đương sự không nộp được vì có lý do chính đáng. Nhóm thứ hai là tài liệu mà trước đó toà sơ thẩm không yêu cầu đương sự giao nộp. Nhóm thứ ba là tài liệu chỉ hình thành hoặc chỉ có được sau khi xét xử sơ thẩm. Tài liệu có sẵn từ lâu, toà đã yêu cầu mà đương sự không nộp, không có lý do, rất khó được chấp nhận.
Trong vụ án hình sự, người kháng cáo và những người tham gia tố tụng khác có quyền bổ sung tài liệu, đồ vật, trình bày những tình tiết mới ở giai đoạn phúc thẩm. Ví dụ hay gặp là tài liệu về việc đã bồi thường, khắc phục hậu quả sau phiên sơ thẩm, xác nhận hoàn cảnh gia đình, đơn của bị hại. Cách toà cân nhắc những tình tiết này đối với hình phạt thuộc phạm vi xét xử phúc thẩm hình sự.
Nói ngắn gọn: không phải "mới với toà" là đủ, mà phải "mới có lý do". Lời giải thích về lý do chính là thứ quyết định tài liệu có được xem xét hay không.
Phân loại tài liệu bạn đang có
Trước khi gửi, hãy xếp từng tài liệu vào một hàng của bảng dưới. Các ví dụ là ví dụ giả định.
| Loại tài liệu | Ví dụ giả định | Lời giải thích cần có | Khả năng được xem xét |
|---|---|---|---|
| Hình thành sau phiên sơ thẩm | Biên nhận bồi thường thêm cho bị hại; kết luận của cơ quan chuyên môn ban hành sau ngày tuyên án | Ngày lập tài liệu, vì sao liên quan tới phần kháng cáo | Thường được xem xét |
| Có trước nhưng do người khác giữ, đã yêu cầu mà chưa được cung cấp | Sao kê ngân hàng, hồ sơ đất đai, bệnh án | Văn bản bạn đã gửi yêu cầu, ngày gửi, phản hồi (nếu có) | Có cơ sở, nhất là khi có văn bản yêu cầu |
| Có trước, toà sơ thẩm không yêu cầu nộp | Tài liệu về một tình tiết mà toà chỉ nêu ra lần đầu trong bản án | Chỉ ra toà chưa yêu cầu và vì sao bạn không lường trước | Có cơ sở, tuỳ đánh giá của toà |
| Bị thất lạc, mới tìm lại | Giấy biên nhận tiền tìm thấy khi dọn nhà | Hoàn cảnh thất lạc và tìm lại, có người xác nhận càng tốt | Tuỳ mức thuyết phục của lời giải thích |
| Có sẵn, đã được yêu cầu, không nộp | Hợp đồng gốc để ở nhà suốt quá trình sơ thẩm | Khó có lời giải thích chấp nhận được | Khó được xem xét |
Hãy trung thực khi xếp loại. Một lời giải thích bịa đặt về lý do chưa nộp, nếu bị phát hiện, làm giảm niềm tin vào toàn bộ phần trình bày của bạn, và trong trường hợp nghiêm trọng có thể dẫn tới trách nhiệm pháp lý.
Gửi chứng cứ mới kèm đơn kháng cáo: từng bước
Thực hiện song song với việc viết đơn, trong thời hạn kháng cáo:
- Gom tài liệu liên quan đúng tới phần bản án bạn kháng cáo. Tài liệu không liên quan tới phần nào bị kháng cáo thì không cần gửi.
- Làm bản sao rõ nét cho từng tài liệu; tài liệu tiếng nước ngoài thì cần bản dịch tiếng Việt theo quy định. Giữ bản gốc cẩn thận để xuất trình khi toà yêu cầu.
- Viết lời giải thích cho từng tài liệu trong một hai câu: tài liệu là gì, lập ngày nào, chứng minh điều gì, vì sao trước đây chưa nộp.
- Lập danh mục tài liệu kèm theo, đánh số, ghi số trang. Danh mục này gắn cuối đơn hoặc thành một văn bản riêng có chữ ký.
- Nộp cùng đơn tại toà án đã xử sơ thẩm, trực tiếp hoặc qua bưu chính. Nộp trực tiếp thì đề nghị ghi nhận đã nhận tài liệu; gửi bưu chính thì giữ biên lai.
- Gửi bổ sung nếu có thêm sau khi đã nộp đơn: làm văn bản giao nộp bổ sung gửi toà đang giải quyết, ghi rõ đây là tài liệu bổ sung cho kháng cáo ngày nào.
Gửi sớm có lợi cho bạn. Toà phúc thẩm và bên kia có thời gian xem xét, tài liệu có cơ hội được kiểm tra, xác minh trước phiên toà thay vì bị đặt lên bàn vào phút chót.
Lời giải thích viết thế nào cho đủ
Nói rõ mốc thời gian. Ví dụ giả định: "Sao kê tài khoản tại ngân hàng X từ tháng 1 tới tháng 6/2024. Ngày 10/3/2025 nguyên đơn đã gửi văn bản đề nghị ngân hàng cung cấp, ngày 20/9/2025 mới nhận được, sau ngày tuyên án sơ thẩm 12/9/2025." Mốc rõ ràng giúp toà thấy lý do là thật.
Kèm chứng cứ về lý do nếu có. Bản sao văn bản đề nghị cung cấp, phiếu gửi, phản hồi của cơ quan giữ tài liệu, giấy xác nhận của người tìm thấy giấy tờ. Lý do có giấy tờ đi kèm mạnh hơn lý do chỉ được kể lại.
Liên hệ với phần bị kháng cáo. Ghi tài liệu này chứng minh điều gì, gắn với mục nào trong phần quyết định. Toà phúc thẩm chỉ xem xét trong phạm vi kháng cáo, nên tài liệu không gắn với phần nào sẽ không có tác dụng.
Không phóng đại. Đừng viết "tài liệu này chứng minh toàn bộ bản án sai" nếu nó chỉ chứng minh một khoản tiền. Lời giải thích vừa đủ được tin hơn lời giải thích to tát.
Khi tài liệu mới đang ở cơ quan khác
Nhiều tài liệu quan trọng không nằm trong tay đương sự: sao kê ngân hàng, hồ sơ địa chính, hồ sơ bệnh án, dữ liệu của nhà mạng, hồ sơ đăng ký doanh nghiệp, hồ sơ ban hành quyết định hành chính. Luật cho phép đương sự yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân đang giữ cung cấp; khi đã yêu cầu mà không được, đương sự có quyền đề nghị toà án thu thập.
Ở giai đoạn kháng cáo, nếu bạn biết tài liệu cần thiết đang ở đâu, hãy làm cả hai việc: gửi văn bản yêu cầu cơ quan đó cung cấp (giữ bản sao và bằng chứng đã gửi), và trong đơn kháng cáo hoặc văn bản kèm theo, đề nghị toà phúc thẩm thu thập nếu bạn không nhận được. Đề nghị cần ghi rõ tài liệu gì, ai đang giữ, để chứng minh điều gì và bạn đã cố gắng lấy như thế nào.
Không nên tìm cách lấy tài liệu qua người quen ở cơ quan đó theo cách không chính thức. Tài liệu có nguồn gốc không rõ ràng có thể bị toà đánh giá thấp hoặc không chấp nhận, và người cung cấp có thể gặp rắc rối vì vi phạm quy định bảo mật.
Bên kia cũng có thể nộp chứng cứ mới
Quyền bổ sung chứng cứ ở phúc thẩm không chỉ dành cho người kháng cáo. Bên kia, kể cả khi không kháng cáo, cũng có thể nộp tài liệu để bảo vệ phần bản án có lợi cho họ. Bạn có quyền được biết, xem và sao chụp những tài liệu đó, trừ tài liệu thuộc diện không công khai theo luật.
Khi nhận thông báo về tài liệu mới của bên kia, hãy đọc kỹ và chuẩn bị ý kiến bằng văn bản: tài liệu có đúng là mới không, lý do nộp muộn có chính đáng không, nội dung có đáng tin không, có cần giám định không. Ý kiến này gửi toà trước phiên toà giúp hội đồng xét xử có đủ góc nhìn.
Vụ việc có nhiều chứng cứ mới từ cả hai phía thường trở nên phức tạp nhanh. Đây là lúc nên cân nhắc có luật sư đồng hành ở giai đoạn phúc thẩm.
Những tài liệu "mới" hay gặp theo từng loại án
Tuỳ loại án, chứng cứ xuất hiện sau phiên sơ thẩm thường rơi vào những nhóm dưới đây. Danh sách giúp bạn rà xem mình có bỏ sót gì không:
- Án dân sự, kinh doanh thương mại: sao kê ngân hàng mới được cung cấp, biên bản đối chiếu công nợ tìm lại, xác nhận của bên thứ ba về việc giao nhận hàng, kết luận kiểm định chất lượng hàng hoá lập sau phiên toà.
- Án hôn nhân gia đình: giấy tờ chứng minh nguồn gốc tài sản riêng do cơ quan lưu trữ cung cấp muộn, xác nhận thu nhập mới của bên phải cấp dưỡng, tài liệu về nơi học tập, chăm sóc của con.
- Án lao động: bản xác nhận quá trình đóng bảo hiểm xã hội, bảng lương do doanh nghiệp cung cấp theo yêu cầu, quyết định của cơ quan có thẩm quyền về một vấn đề liên quan.
- Án hành chính: hồ sơ ban hành quyết định hành chính mà người khởi kiện mới tiếp cận được, văn bản điều chỉnh, thay thế quyết định bị kiện.
- Án hình sự: biên nhận bồi thường, khắc phục hậu quả sau sơ thẩm, đơn của bị hại, xác nhận hoàn cảnh gia đình, giấy khen hoặc xác nhận đóng góp của bị cáo.
Mỗi tài liệu trong danh sách vẫn cần lời giải thích riêng về thời điểm có được và mối liên hệ với phần kháng cáo. Danh sách chỉ giúp bạn không quên tìm.
Câu hỏi thường gặp
Có thể gửi chứng cứ mới sau khi đã nộp đơn kháng cáo không?
Có thể. Bạn làm văn bản giao nộp bổ sung gửi toà đang giải quyết, kèm lời giải thích. Tuy vậy nên gửi càng sớm càng tốt, lý tưởng là cùng đơn, để tài liệu được xem xét trước phiên toà và bên kia có thời gian trình bày ý kiến.
Tài liệu bị toà phúc thẩm không chấp nhận thì có mất quyền gì không?
Bạn không mất quyền kháng cáo, toà vẫn xem xét các lý do khác trong đơn. Chỉ riêng tài liệu đó không được dùng làm căn cứ. Vì vậy đừng để toàn bộ kháng cáo dựa vào một tài liệu có lý do nộp muộn yếu.
Tình tiết giảm nhẹ mới trong vụ án hình sự gửi lúc nào?
Bị cáo, người thân hoặc người bào chữa có thể gửi tài liệu về tình tiết giảm nhẹ mới, như đã bồi thường thêm, kèm đơn kháng cáo hoặc gửi bổ sung trước phiên phúc thẩm. Gửi sớm giúp toà có thời gian xác minh.
Chứng cứ mới có phải gửi cho bên kia không?
Toà án có trách nhiệm thông báo để các đương sự biết tài liệu, chứng cứ được giao nộp, và đương sự có quyền tiếp cận theo luật. Bạn nộp cho toà là chính; việc chủ động gửi bản sao cho bên kia tuỳ hướng dẫn của toà trong từng vụ.
Ghi âm cuộc nói chuyện sau phiên sơ thẩm có dùng được không?
Ghi âm có thể là nguồn chứng cứ nếu đáp ứng điều kiện về nguồn gốc, tính nguyên vẹn và được trình bày đúng cách, thường kèm văn bản trình bày xuất xứ và bản chép lời. Điều kiện chi tiết phức tạp, nên tìm hiểu kỹ hoặc hỏi luật sư trước khi dựa vào.
Không có lý do chính đáng thì có nên vẫn gửi tài liệu không?
Có thể gửi và trình bày trung thực, nhưng đừng đặt kỳ vọng. Toà sẽ cân nhắc theo quy định. Nếu đó là tài liệu then chốt, hãy hỏi người làm nghề để đánh giá còn hướng nào khác trước khi quyết định kháng cáo.