Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, khi bị cáo đang bị tạm giam, giám thị trại tạm giam hoặc trưởng nhà tạm giữ phải bảo đảm cho bị cáo thực hiện quyền kháng cáo, nhận đơn kháng cáo và chuyển cho toà án đã xét xử sơ thẩm; ngày kháng cáo được tính là ngày trại hoặc nhà tạm giữ nhận được đơn. Nghĩa là bị cáo không cần người nhà mang đơn ra toà, và cũng không bị thiệt vì thời gian đơn đi từ trại tới toà.
Với gia đình đứng bên ngoài, giai đoạn sau phiên sơ thẩm thường rất rối: chưa gặp được người thân, chưa có bản án, không rõ ai được làm gì. Bài này giải thích quyền kháng cáo của bị cáo đang bị tạm giam, cách đơn đi qua trại, và những việc người thân, người bào chữa có thể làm một cách hợp pháp để hỗ trợ.
Ai đứng tên đơn kháng cáo
Quyền kháng cáo bản án hình sự sơ thẩm thuộc về bị cáo. Với bị cáo đã thành niên và có năng lực, đơn phải là của chính bị cáo, do bị cáo ký hoặc điểm chỉ. Cha mẹ, vợ chồng, con cái không thể tự đứng tên kháng cáo thay cho bị cáo, dù rất muốn giúp. Điều họ làm được là hỗ trợ bị cáo thực hiện quyền của mình và cung cấp tài liệu có ích cho toà.
Có những ngoại lệ do luật quy định. Bị cáo dưới 18 tuổi hoặc có nhược điểm về thể chất, tâm thần thì người đại diện của bị cáo có quyền kháng cáo, và người bào chữa cũng có quyền kháng cáo để bảo vệ lợi ích của bị cáo đó. Trong những trường hợp này, gia đình với tư cách người đại diện có thể đứng tên một đơn riêng.
Ngoài bị cáo, bị hại và người đại diện của họ cũng có quyền kháng cáo; nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự kháng cáo phần bồi thường; người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan kháng cáo phần liên quan tới họ. Nếu gia đình bị cáo bị toà tuyên phải trả lại hay xử lý một tài sản đứng tên mình, gia đình có thể có quyền kháng cáo phần đó với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
Đơn đi từ trại tới toà: trình tự thông thường
Thủ tục cụ thể ở từng trại có thể khác nhau, nhưng đường đi của đơn thường như sau:
- Sau phiên toà, bị cáo trở về trại tạm giam hoặc nhà tạm giữ và cho cán bộ quản giáo biết mình muốn kháng cáo.
- Bị cáo viết đơn, thường được trại hướng dẫn hoặc tạo điều kiện về giấy bút; bị cáo không biết chữ có thể nhờ người khác viết hộ theo cách trại và luật cho phép.
- Bị cáo ký hoặc điểm chỉ, rồi giao đơn cho trại.
- Trại nhận đơn, ghi nhận ngày nhận; ngày này được dùng làm ngày kháng cáo.
- Trại chuyển đơn tới toà án đã xét xử sơ thẩm.
- Toà sơ thẩm kiểm tra đơn, thông báo việc kháng cáo cho Viện kiểm sát và những người tham gia tố tụng liên quan, rồi chuyển hồ sơ lên toà phúc thẩm.
Gia đình nên hỏi qua người bào chữa hoặc qua bộ phận tiếp dân của trại xem đơn của bị cáo đã được nhận và chuyển đi chưa. Người bào chữa cũng có thể hỏi toà sơ thẩm về việc toà đã nhận đơn kháng cáo của bị cáo.
Đơn của bị cáo nên có gì
Nội dung đơn kháng cáo hình sự theo luật gồm ngày làm đơn, họ tên và địa chỉ người kháng cáo, lý do và yêu cầu, chữ ký hoặc điểm chỉ. Với bị cáo đang bị tạm giam, nên chú ý thêm:
- Ghi rõ đang bị tạm giam ở trại nào, để toà biết gửi giấy tờ và trích xuất khi mở phiên phúc thẩm.
- Ghi số bản án, ngày tuyên, tên toà; nếu chưa có bản án thì ghi ngày tuyên án và tên toà, toà sẽ đối chiếu.
- Nói rõ kháng cáo phần nào: tội danh, mức hình phạt, hình phạt bổ sung, phần bồi thường, phần xử lý vật chứng.
- Nêu yêu cầu cụ thể: xin giảm nhẹ hình phạt, xin hưởng án treo, xin chuyển sang hình phạt khác, hoặc đề nghị xem xét lại việc xác định tội danh.
- Liệt kê ngắn các tình tiết giảm nhẹ mà bị cáo biết, nhất là tình tiết mới phát sinh sau phiên sơ thẩm.
- Nếu muốn có người bào chữa ở giai đoạn phúc thẩm, ghi ý nguyện đó hoặc ghi tên người bào chữa đã có.
Đơn không cần văn hoa. Một bị cáo viết vài dòng chân thật, đúng ý, vẫn có giá trị như một đơn đánh máy dài nhiều trang.
Gia đình hỗ trợ được gì, theo cách hợp pháp
Báo cho bị cáo biết quyền và hạn kháng cáo. Qua người bào chữa, hoặc qua thư từ, lần thăm gặp theo quy định của trại, gia đình có thể nhắc bị cáo về quyền kháng cáo và mốc hạn. Mọi liên lạc phải đúng nội quy trại.
Thu thập tài liệu về tình tiết giảm nhẹ. Biên lai, giấy xác nhận đã bồi thường, khắc phục hậu quả thay cho bị cáo; giấy tờ về hoàn cảnh gia đình có xác nhận của nơi có thẩm quyền; giấy khen, giấy xác nhận thành tích trước đây. Những tài liệu này có thể gửi toà hoặc giao cho người bào chữa để nộp.
Tìm người bào chữa hoặc liên hệ trợ giúp pháp lý. Người bào chữa gặp được bị cáo theo thủ tục luật định, giúp bị cáo viết đơn đúng ý và theo dõi hồ sơ. Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí có thể đề nghị trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước cử người.
Theo dõi thông báo của toà. Toà gửi thông báo cho những người tham gia tố tụng. Gia đình là người có quyền lợi liên quan thì nhận thông báo riêng; nếu không, thông tin thường đi qua người bào chữa.
Những việc gia đình không nên làm
Không tự viết đơn rồi ký tên bị cáo hoặc giả chữ ký của bị cáo. Đơn kháng cáo phải thể hiện ý chí thật của bị cáo; giả chữ ký có thể làm đơn mất giá trị và phát sinh trách nhiệm pháp lý cho người làm.
Không tìm người hứa "lo được giảm án", "có quen biết ở toà". Mọi lời hứa kiểu này đều đáng ngờ, có thể là lừa đảo, và việc đưa tiền để tác động tới kết quả xét xử là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Con đường đúng là tình tiết giảm nhẹ có thật, được chứng minh bằng giấy tờ, cùng sự trợ giúp của người bào chữa.
Không gửi cùng một đơn kêu oan tới hàng chục cơ quan thay cho việc để bị cáo kháng cáo đúng kênh. Kháng cáo trong hạn là thủ tục mở ra phiên phúc thẩm; các đơn thư gửi nơi khác không thay thế được. Nếu cho rằng có vi phạm trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, nên trao đổi với người bào chữa để chọn kênh trình bày phù hợp.
Khi chưa rõ đơn trong trại đã tới toà chưa
Gia đình thường sốt ruột vì không thấy tin gì sau khi bị cáo báo đã viết đơn. Khoảng lặng này phần lớn là bình thường: đơn đi theo đường công văn của trại, toà sơ thẩm nhận rồi mới làm các bước kiểm tra và thông báo. Việc ngày kháng cáo được tính theo ngày trại nhận đơn giúp bị cáo không bị thiệt vì khâu chuyển chậm.
Nếu đã qua một thời gian dài mà người bào chữa hỏi toà vẫn chưa thấy đơn, nên tìm hiểu qua kênh chính thức: người bào chữa đề nghị toà kiểm tra, hoặc gia đình hỏi bộ phận tiếp dân của trại xem trại đã nhận và chuyển đơn của bị cáo ngày nào. Thông tin về ngày trại nhận đơn là thứ cần giữ, vì nó quyết định kháng cáo có trong hạn hay không.
Trong mọi trường hợp, gia đình không tự viết một đơn khác rồi ký thay bị cáo để "chắc ăn". Nếu cần một đơn bổ sung, đơn đó vẫn phải do bị cáo làm, nêu rõ đã gửi đơn kháng cáo qua trại vào khoảng ngày nào, để toà đối chiếu.
Ai làm gì sau phiên sơ thẩm
Bảng phân vai giúp gia đình bớt rối và không làm thay việc của người khác:
| Người | Có thể làm | Không làm thay được |
|---|---|---|
| Bị cáo đang bị tạm giam | Viết, ký đơn kháng cáo; nêu lý do và yêu cầu | Không cần tự gửi tới toà, trại chuyển đơn |
| Trại tạm giam, nhà tạm giữ | Nhận đơn, ghi ngày nhận, chuyển cho toà sơ thẩm | Không quyết định đơn có được chấp nhận hay không |
| Người bào chữa | Gặp bị cáo, giúp hoàn thiện đơn, nộp tài liệu, theo dõi hồ sơ; kháng cáo trong trường hợp luật cho phép | Không thay bị cáo thành niên quyết định có kháng cáo hay không |
| Gia đình | Thu thập tài liệu giảm nhẹ, bồi thường thay, tìm người bào chữa; kháng cáo phần tài sản của mình nếu có quyền lợi liên quan | Không đứng tên kháng cáo thay bị cáo thành niên |
Bảng trên là sơ đồ tổng quát. Vai trò cụ thể của từng người trong vụ việc của gia đình bạn nên được người bào chữa xác định.
Khi nào cần luật sư và kháng cáo có thể dẫn tới gì
Trong vụ án hình sự có bị cáo đang bị tạm giam, đặc biệt khi mức hình phạt nặng, có nhiều bị cáo, hoặc bị cáo cho rằng mình bị kết tội oan, nên có luật sư theo sát giai đoạn phúc thẩm. Có những trường hợp luật bắt buộc phải có người bào chữa, như bị cáo là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần, hoặc bị truy tố về tội có khung hình phạt cao nhất ở mức nặng theo luật. Khi đó nếu gia đình không mời được, cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định.
Gia đình thường lo kháng cáo xong lại bị xử nặng hơn. Luật tố tụng hình sự đặt nguyên tắc: toà phúc thẩm chỉ tăng hình phạt hoặc áp dụng điều khoản về tội nặng hơn khi có kháng nghị của Viện kiểm sát hoặc kháng cáo của bị hại theo hướng đó. Nếu chỉ có kháng cáo của bị cáo xin giảm nhẹ, bị cáo không bị xử nặng hơn vì chính đơn của mình. Kết quả cụ thể ở phúc thẩm là chuyện của giai đoạn sau, ở đây chỉ giúp bạn bớt một nỗi lo không cần thiết.
Khi chưa biết nên bắt đầu từ đâu, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu bức tranh chung, rồi gặp trực tiếp luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý để được hỗ trợ trên hồ sơ thật.
Câu hỏi thường gặp
Người nhà có thể viết đơn kháng cáo thay bị cáo đang bị tạm giam không?
Với bị cáo đã thành niên, người nhà không đứng tên kháng cáo thay được; đơn phải do bị cáo ký hoặc điểm chỉ. Người nhà có thể giúp chuẩn bị nội dung qua người bào chữa và thu thập tài liệu giảm nhẹ để nộp cho toà.
Ngày kháng cáo của bị cáo đang bị tạm giam tính thế nào?
Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, ngày kháng cáo là ngày giám thị trại tạm giam hoặc trưởng nhà tạm giữ nhận được đơn. Thời gian trại chuyển đơn tới toà không làm bị cáo bị tính là kháng cáo muộn.
Bị cáo không biết chữ thì kháng cáo bằng cách nào?
Bị cáo có thể nhờ người khác viết hộ và điểm chỉ vào đơn theo cách trại hướng dẫn, hoặc trình bày việc kháng cáo trực tiếp với toà để toà lập biên bản. Người bào chữa cũng có thể giúp bị cáo trình bày đúng ý.
Gia đình bồi thường thay cho bị cáo sau phiên sơ thẩm có giúp gì không?
Việc bồi thường, khắc phục hậu quả có thể được xem xét như một tình tiết giảm nhẹ ở phúc thẩm. Gia đình nên giữ biên lai, giấy xác nhận của bị hại, và nộp cho toà hoặc người bào chữa trước phiên phúc thẩm. Mức ảnh hưởng tới hình phạt do hội đồng xét xử quyết định.
Kháng cáo xin giảm án có bị toà xử nặng hơn không?
Theo nguyên tắc của luật tố tụng hình sự, toà phúc thẩm chỉ xử nặng hơn khi có kháng nghị của Viện kiểm sát hoặc kháng cáo của bị hại theo hướng tăng nặng. Chỉ có kháng cáo của bị cáo xin giảm thì bị cáo không bị xử nặng hơn vì đơn đó.
Gia đình không đủ tiền mời luật sư thì làm sao?
Một số nhóm người được trợ giúp pháp lý miễn phí theo luật, như người thuộc hộ nghèo, trẻ em, người có công với cách mạng và một số nhóm khác. Liên hệ trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, thành phố. Trong trường hợp luật bắt buộc có người bào chữa, cơ quan tố tụng phải chỉ định.