Khi bị cáo là người dưới 18 tuổi, ngoài chính bị cáo, cha mẹ hoặc người giám hộ với tư cách người đại diện và người bào chữa đều tự có quyền kháng cáo bản án sơ thẩm, không cần chờ bị cáo ký. Pháp luật hình sự và tố tụng có nhiều quy định riêng cho người dưới 18 tuổi: bắt buộc có người bào chữa, mức hình phạt tối đa thấp hơn người đã thành niên, ưu tiên các biện pháp giáo dục, và thủ tục thân thiện.
Từ đầu năm 2026, Luật Tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực, gom và bổ sung nhiều quy định về xử lý, xét xử người chưa thành niên. Bài này dùng nguyên lý chung; chi tiết như biện pháp xử lý chuyển hướng, thẩm quyền, thủ tục cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành. Với vụ của con em mình, gia đình nên làm việc cùng người bào chữa ngay từ khi nhận bản án.
Ai được kháng cáo khi bị cáo dưới 18 tuổi
Bị cáo dưới 18 tuổi tự mình có quyền kháng cáo như mọi bị cáo khác. Điểm khác là cha mẹ hoặc người giám hộ, với tư cách người đại diện, cũng có quyền kháng cáo độc lập để bảo vệ lợi ích của con. Người bào chữa cũng tự có quyền kháng cáo vì lợi ích của bị cáo dưới 18 tuổi, điều mà với bị cáo đã thành niên thì người bào chữa không làm được.
Nhờ đó, kể cả khi con đang hoảng loạn, chưa hiểu hết bản án, hoặc ngại kháng cáo vì sợ, gia đình vẫn có thể làm đơn đúng hạn. Ngược lại, nếu con muốn kháng cáo mà cha mẹ không đồng ý, quyền của con vẫn còn nguyên; tốt nhất là cả nhà ngồi lại cùng người bào chữa để thống nhất hướng đi.
Tuổi được tính theo thời điểm thực hiện hành vi phạm tội chứ không phải thời điểm xét xử. Một người phạm tội khi 17 tuổi, đến lúc xét xử phúc thẩm đã 18 tuổi, vẫn được áp dụng các chính sách dành cho người dưới 18 tuổi về hình phạt. Tuy vậy, khi bị cáo đã thành niên, vai trò của cha mẹ với tư cách người đại diện có thể thay đổi, nên các thủ tục về quyền tham gia cần được người bào chữa xem lại tại thời điểm phúc thẩm.
Những quyền riêng có ý nghĩa ở giai đoạn kháng cáo
Bắt buộc có người bào chữa. Người bị buộc tội dưới 18 tuổi thuộc diện bào chữa bắt buộc. Nếu gia đình không mời, cơ quan tiến hành tố tụng phải yêu cầu chỉ định người bào chữa. Thiếu người bào chữa trong trường hợp này là vi phạm thủ tục nghiêm trọng, có thể là lý do kháng cáo.
Trợ giúp pháp lý miễn phí. Người dưới 18 tuổi bị buộc tội thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo luật. Gia đình có thể đề nghị Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, thành phố cử người bào chữa, không mất phí.
Chính sách hình phạt nhẹ hơn. Người dưới 18 tuổi phạm tội không bị áp dụng các hình phạt nặng nhất, mức phạt tù tối đa thấp hơn hẳn so với người đã thành niên phạm cùng tội, và toà phải ưu tiên các biện pháp có tính giáo dục. Bản án áp dụng chưa đúng các chính sách này là căn cứ kháng cáo rõ ràng.
Ưu tiên biện pháp không tước tự do. Pháp luật đặt nguyên tắc chỉ áp dụng hình phạt tù với người dưới 18 tuổi khi các biện pháp khác không đủ tác dụng. Các biện pháp thay thế trước đây nằm trong Bộ luật Hình sự, nay được Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định thành nhóm biện pháp xử lý chuyển hướng; điều kiện áp dụng cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Bảo vệ đời tư. Thông tin cá nhân của người dưới 18 tuổi được giữ bí mật; phiên toà có thể được tổ chức theo cách thân thiện, xét xử kín khi cần. Gia đình không nên tự đăng hồ sơ, bản án của con lên mạng xã hội để kêu gọi, vì việc đó có thể ảnh hưởng lâu dài tới con.
Các hướng kháng cáo hay gặp với bị cáo dưới 18 tuổi
Ngoài các hướng kháng cáo chung như kêu oan hay xin giảm nhẹ, có những hướng riêng gắn với tuổi. Ví dụ là ví dụ giả định.
| Hướng kháng cáo | Khi nào có cơ sở | Tài liệu thường cần |
|---|---|---|
| Xác định lại tuổi | Giấy tờ về ngày sinh mâu thuẫn, bản án dùng ngày sinh bất lợi | Giấy khai sinh gốc, sổ tiêm chủng, học bạ, kết luận giám định tuổi nếu đã có |
| Áp dụng biện pháp giáo dục thay hình phạt tù | Tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng, nhân thân tốt, gia đình có điều kiện quản lý | Xác nhận của nhà trường, chính quyền nơi cư trú; cam kết của gia đình |
| Áp dụng đúng mức tối đa dành cho người dưới 18 tuổi | Bản án tính mức phạt như với người đã thành niên | Bản án, giấy tờ chứng minh tuổi lúc phạm tội |
| Xem lại vai trò khi bị người lớn rủ rê, xúi giục | Hồ sơ cho thấy bị cáo bị người đã thành niên lôi kéo | Lời khai trong hồ sơ, tài liệu về quan hệ giữa các bị cáo |
| Xin hưởng án treo hoặc hình phạt nhẹ hơn loại | Đủ điều kiện theo quy định chung và chính sách riêng cho người dưới 18 tuổi | Giấy tờ về nhân thân, học tập, nơi cư trú |
Mỗi hướng cần người bào chữa đánh giá. Gia đình có thể giúp nhiều nhất ở cột tài liệu: phần lớn giấy tờ đó nằm ở nhà, ở trường học, ở chính quyền nơi cư trú.
Gia đình cần làm gì sau khi nhận bản án
Thứ tự gợi ý cho cha mẹ hoặc người giám hộ.
- Ngồi lại với con, giải thích bản án bằng lời dễ hiểu, hỏi ý con về việc kháng cáo. Không trách mắng trong lúc này; con cần hiểu để cùng quyết định.
- Liên hệ người bào chữa đã tham gia ở sơ thẩm, hoặc đề nghị trợ giúp pháp lý nếu chưa có.
- Quyết định ai đứng đơn: con, cha mẹ, hay người bào chữa. Có thể cùng kháng cáo nhưng nên thống nhất nội dung.
- Làm đơn kháng cáo đúng hạn, nộp tại toà đã xử sơ thẩm hoặc toà cấp phúc thẩm theo quy định.
- Gom tài liệu: giấy tờ chứng minh tuổi, xác nhận của nhà trường, của chính quyền nơi cư trú, biên nhận bồi thường nếu đã khắc phục hậu quả.
- Chuẩn bị tâm lý cho con trước phiên phúc thẩm: con sẽ được hỏi gì, ai có mặt, được phép trình bày những gì. Người bào chữa giúp phần này.
Ví dụ giả định: một em 16 tuổi bị rủ đi cùng nhóm lớn tuổi
Một học sinh 16 tuổi ở Phú Thọ đi cùng ba thanh niên đã thành niên trong một vụ lấy trộm xe máy. Em đứng ngoài trông chừng, nhận một khoản nhỏ sau đó. Bản án sơ thẩm xử em mức phạt tù có thời hạn, thấp hơn ba người kia nhưng vẫn là phạt tù, và ghi vai trò của em là đồng phạm giúp sức.
Người bào chữa do Trung tâm trợ giúp pháp lý cử cùng cha mẹ em đọc lại bản án và thấy hai điểm. Phần nhận định chưa phân tích việc em bị người đã thành niên rủ rê, trong khi lời khai trong hồ sơ cho thấy rõ người lớn nhất trong nhóm là người gọi em đi. Và bản án chưa nêu vì sao các biện pháp có tính giáo dục không đủ tác dụng với em, trong khi em đang đi học, chưa từng vi phạm, gia đình có điều kiện quản lý.
Đơn kháng cáo do người bào chữa đứng tên, cha mẹ em cùng làm đơn với tư cách người đại diện, nêu hai điểm đó và đề nghị áp dụng biện pháp không tước tự do theo luật hiện hành. Kèm theo là xác nhận của nhà trường về quá trình học tập, xác nhận của công an xã về việc chấp hành pháp luật trước đây, biên nhận gia đình đã bồi thường phần của em cho chủ xe. Toà phúc thẩm quyết định thế nào là chuyện của hồ sơ, nhưng đơn đã đặt đúng câu hỏi mà luật yêu cầu toà phải trả lời với người dưới 18 tuổi.
Bồi thường khi con dưới 18 tuổi gây thiệt hại
Theo Bộ luật Dân sự, khi người chưa thành niên gây thiệt hại, cha mẹ có trách nhiệm bồi thường; mức trách nhiệm của cha mẹ và của chính người con phụ thuộc vào độ tuổi và việc con có tài sản riêng hay không. Trong vụ án hình sự, cha mẹ vì vậy có thể vừa là người đại diện của bị cáo, vừa là người phải bồi thường.
Cha mẹ có quyền kháng cáo phần bồi thường nếu cho rằng mức tuyên chưa đúng hoặc cách chia giữa các bị cáo, nhất là trong vụ có nhiều em cùng tham gia, chưa phù hợp. Đồng thời, việc gia đình chủ động bồi thường trong thời gian chờ phúc thẩm vừa là nghĩa vụ, vừa là tình tiết có lợi cho con khi toà quyết định hình phạt hoặc cân nhắc biện pháp giáo dục.
Nếu gia đình khó khăn, nên trình bày trung thực với toà và bị hại. Một kế hoạch trả dần có biên nhận rõ ràng thường được ghi nhận tốt hơn một lời hứa trả đủ mà không thực hiện được.
Đặt tương lai của con lên trước
Quyết định kháng cáo cho một bị cáo dưới 18 tuổi không chỉ là chuyện mức án. Thời gian tố tụng kéo dài ảnh hưởng tới việc học, tâm lý và các mối quan hệ của con. Có gia đình chọn không kháng cáo vì bản án đã áp dụng biện pháp giáo dục phù hợp; có gia đình kháng cáo vì thấy con bị xác định vai trò nặng hơn thực tế. Không có lựa chọn chung, chỉ có lựa chọn hợp với hoàn cảnh cụ thể.
Người bào chữa, giáo viên chủ nhiệm, cán bộ làm công tác trẻ em ở địa phương đều có thể góp ý. Gia đình nên ghi sẵn những câu hỏi của mình và của con trước mỗi buổi gặp người bào chữa, ví dụ: nếu kháng cáo thì con có phải nghỉ học thêm để dự phiên toà không, kết quả xấu nhất là gì, và trong lúc chờ con cần tránh những việc gì. Điều quan trọng nhất là con hiểu chuyện gì đang xảy ra và được nói ý kiến của mình.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ có tự kháng cáo thay con dưới 18 tuổi được không?
Được. Cha mẹ hoặc người giám hộ là người đại diện của bị cáo dưới 18 tuổi và có quyền kháng cáo độc lập để bảo vệ lợi ích của con, không cần con ký đơn. Tuy vậy nên trao đổi với con và người bào chữa để thống nhất nội dung.
Con phạm tội lúc 17 tuổi, nay đã 18 tuổi thì còn được hưởng chính sách riêng không?
Chính sách về hình phạt áp dụng theo tuổi tại thời điểm phạm tội, nên vẫn được áp dụng. Tuy nhiên một số quyền về thủ tục, như việc tham gia của người đại diện, có thể thay đổi khi bị cáo đã thành niên. Nên hỏi người bào chữa cụ thể.
Không có tiền mời luật sư cho con thì sao?
Người dưới 18 tuổi bị buộc tội thuộc diện bào chữa bắt buộc và thuộc diện được trợ giúp pháp lý. Gia đình có thể đề nghị Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, thành phố cử người bào chữa miễn phí, hoặc cơ quan tiến hành tố tụng sẽ yêu cầu chỉ định.
Kháng cáo xin cho con được giáo dục tại cộng đồng thay vì đi tù có được không?
Có thể đề nghị nếu vụ việc đáp ứng điều kiện áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng hoặc biện pháp giáo dục theo luật hiện hành. Điều kiện liên quan tới loại tội, nhân thân và khả năng quản lý của gia đình, nhà trường; cần đối chiếu văn bản và hỏi người bào chữa.
Bản án của con có bị công khai trên mạng không?
Thông tin về người dưới 18 tuổi trong vụ án được pháp luật bảo vệ. Gia đình cũng không nên tự đăng bản án, hồ sơ của con lên mạng xã hội, vì điều đó ảnh hưởng lâu dài tới việc học và làm việc của con sau này.
Con không muốn kháng cáo nhưng cha mẹ muốn thì làm sao?
Cha mẹ có quyền kháng cáo độc lập, nhưng nên lắng nghe lý do của con. Người bào chữa có thể giúp cả nhà hiểu rõ được mất của việc kháng cáo trước khi quyết định.