Bản thân việc bạn kháng cáo thường không khiến toà phúc thẩm xét lại phần bạn đã thắng, vì toà chỉ xem xét phần bị kháng cáo, kháng nghị hoặc có liên quan. Rủi ro thật nằm ở những nơi khác: bên kia cũng kháng cáo, Viện kiểm sát kháng nghị, bản án bị huỷ để xử lại và lần xử sau ra kết quả khác, hoặc bạn phải chịu án phí phúc thẩm khi kháng cáo không được chấp nhận.
Trong vụ án hình sự có thêm một nguyên tắc riêng bảo vệ bị cáo: khi chỉ có bị cáo hoặc người bào chữa kháng cáo theo hướng có lợi cho bị cáo, toà phúc thẩm không được sửa bản án theo hướng bất lợi cho bị cáo. Bài này đi qua từng nguồn rủi ro để bạn lường trước, không phải để làm bạn sợ quyền của mình.
Rủi ro không nằm ở chữ ký của bạn mà ở những gì kéo theo
Nhiều người ngại kháng cáo vì nghĩ "lên trên lỡ bị xử nặng hơn". Với vụ việc dân sự, kinh doanh thương mại, lao động, hành chính, nỗi lo này thường bị thổi phồng nếu chỉ một mình bạn kháng cáo và chỉ kháng cáo phần bất lợi cho mình. Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 giới hạn phạm vi xét xử phúc thẩm ở phần có kháng cáo, kháng nghị hoặc có liên quan; phần còn lại có hiệu lực khi hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị.
Nhưng "chỉ một mình bạn kháng cáo" là điều bạn không kiểm soát được. Bản án sơ thẩm tuyên một phần cho bên này, một phần cho bên kia thì cả hai đều có lý do kháng cáo. Một người vốn định thôi có thể đổi ý khi nhận thông báo bạn đã kháng cáo. Viện kiểm sát cũng có quyền kháng nghị nếu thấy bản án có vi phạm. Khi đó phần bạn đã thắng có thể nằm trong phạm vi xem xét.
Vì vậy câu hỏi đúng là: nếu phúc thẩm diễn ra với cả kháng cáo của bên kia, kết quả xấu nhất hợp lý cho mình là gì, và mình có chấp nhận được không. Câu trả lời đó quan trọng hơn câu hỏi chung "kháng cáo có bị thiệt không".
Khi bên kia cũng kháng cáo
Thời hạn kháng cáo của các đương sự thường chạy song song. Khi bạn nộp đơn, toà sơ thẩm sẽ thông báo việc kháng cáo cho các đương sự khác và Viện kiểm sát. Nếu bên kia vẫn còn trong thời hạn, họ hoàn toàn có thể kháng cáo phần bất lợi cho họ, và phần đó thường chính là phần bạn đang thắng.
Điều này không có nghĩa bạn "kích" bên kia kháng cáo theo nghĩa xấu; đó là quyền của họ, giống quyền của bạn. Nhưng trong tính toán, nên tự hỏi: phần bên kia thua có điểm yếu nào trong lập luận của toà không? Nếu phần nhận định ở đó chặt, có chứng cứ rõ, rủi ro bị sửa thấp. Nếu chính bạn cũng thấy toà đã "dễ" với mình ở một điểm, kháng cáo của bên kia ở điểm đó đáng để ý.
Nếu bên kia kháng cáo sau khi bạn đã hết thời hạn, bạn không thể nộp thêm kháng cáo, nhưng vẫn có quyền gửi văn bản trình bày ý kiến về kháng cáo của họ và tham gia phiên phúc thẩm. Cách chuẩn bị cho tình huống bị kháng cáo được bàn riêng ở danh mục về bổ sung, rút kháng cáo và khi bên kia kháng cáo.
Kháng nghị của Viện kiểm sát
Ngoài đương sự, Viện kiểm sát có quyền kháng nghị bản án sơ thẩm theo thủ tục phúc thẩm khi thấy có vi phạm trong việc giải quyết vụ án. Kháng nghị không phụ thuộc vào ý muốn của bên nào, và có thể nhằm vào bất kỳ phần nào của bản án, kể cả phần có lợi cho bạn. Thực tế, tỷ lệ vụ việc dân sự có kháng nghị không lớn, nhưng đó là một khả năng cần biết.
Bạn sẽ được toà thông báo nếu có kháng nghị, kèm nội dung kháng nghị. Lúc đó hãy đọc kỹ xem Viện kiểm sát cho rằng sai ở đâu, vì phạm vi phúc thẩm sẽ mở rộng tới phần đó. Thủ tục kháng nghị, thời hạn kháng nghị và các kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm là chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng việc bạn có kháng cáo hay không không ngăn được kháng nghị.
Một hệ quả thực tế: khi đã có kháng nghị, phúc thẩm sẽ diễn ra dù bạn không kháng cáo. Nếu bạn cũng có phần muốn sửa và còn thời hạn, việc kháng cáo thêm khi đó không làm vụ án dài thêm đáng kể, vì đằng nào cũng có phiên phúc thẩm.
Huỷ để xử lại: cơ hội và rủi ro
Khi nào toà phúc thẩm huỷ bản án. Khi việc thu thập chứng cứ, chứng minh chưa được thực hiện đầy đủ mà cấp phúc thẩm không thể bổ sung, hoặc khi có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, toà phúc thẩm có thể huỷ bản án sơ thẩm và chuyển hồ sơ về cho cấp sơ thẩm giải quyết lại.
Xử lại là xử lại từ đầu. Toà sơ thẩm xét lại toàn bộ vụ án theo hướng dẫn trong bản án phúc thẩm, không chỉ phần bạn kháng cáo. Kết quả lần sau có thể tốt hơn, giống, hoặc kém hơn kết quả cũ với bạn. Đây là chỗ rủi ro thật cho người đang thắng một phần.
Thời gian kéo dài thêm một vòng. Xử lại sơ thẩm rồi có thể lại có kháng cáo, phúc thẩm lần nữa. Với vụ có nhiều người, nhiều tài sản, thời gian tổng có thể kéo dài đáng kể.
Kháng cáo vì lỗi thủ tục cần cân nhắc kỹ. Nếu bạn đang thắng phần lớn mà lại kháng cáo vì một lỗi thủ tục, thành công đồng nghĩa với việc mở lại toàn bộ. Chỉ nên làm vậy khi lỗi đó thật sự làm hỏng quyền lợi của bạn và phần đang thắng không quá quan trọng.
Vụ án hình sự: nguyên tắc không làm xấu hơn tình trạng của bị cáo
Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 có nguyên tắc: nếu chỉ có bị cáo, người bào chữa hoặc người đại diện của bị cáo kháng cáo theo hướng có lợi cho bị cáo, mà không có kháng nghị hoặc kháng cáo của bị hại theo hướng bất lợi cho bị cáo, thì toà phúc thẩm không được tăng hình phạt hay áp dụng tội nặng hơn đối với bị cáo đó. Ngược lại, khi có kháng nghị của Viện kiểm sát hoặc kháng cáo của bị hại theo hướng tăng nặng, toà phúc thẩm có thể xem xét theo hướng đó trong phạm vi luật cho phép.
Với gia đình bị cáo, điều này có nghĩa là kháng cáo xin giảm nhẹ thường không làm bị cáo bị xử nặng hơn, trừ khi có kháng cáo, kháng nghị theo hướng ngược lại. Với bị hại, kháng cáo đề nghị tăng hình phạt hoặc tăng bồi thường là quyền của mình, nhưng cũng cần căn cứ như mọi kháng cáo khác. Các tình huống kháng cáo hình sự cụ thể được bàn ở danh mục riêng; vụ án hình sự luôn nên có luật sư hoặc trợ giúp pháp lý cho người thuộc diện được trợ giúp.
Ví dụ giả định: đòi thêm tiền sửa nhà, bên kia kháng cáo ngược
Anh Tuấn ở Hải Phòng thuê thợ sửa nhà, công trình hỏng phải làm lại. Anh kiện đòi bồi thường chi phí làm lại và tiền thuê chỗ ở tạm trong thời gian sửa. Toà sơ thẩm buộc bên thi công bồi thường chi phí làm lại theo kết quả định giá, nhưng bác khoản tiền thuê chỗ ở tạm vì anh không xuất trình được hợp đồng thuê. Bên thi công cho rằng mức định giá quá cao nhưng lúc đầu không định kháng cáo.
Anh Tuấn kháng cáo phần tiền thuê chỗ ở, kèm theo xác nhận của chủ nhà cho thuê mà anh mới xin được. Nhận thông báo, bên thi công đổi ý và cũng kháng cáo, đề nghị định giá lại chi phí làm lại. Phúc thẩm giờ có hai phần: phần anh xin thêm, và phần anh đã thắng bị bên kia xin giảm. Nếu kết quả định giá lại thấp hơn, khoản anh nhận được có thể giảm nhiều hơn khoản tiền thuê nhà anh xin thêm.
Ví dụ này không nói anh Tuấn kháng cáo là sai. Nó cho thấy khi đánh giá, anh nên hỏi trước: mức định giá ở sơ thẩm có chỗ nào bên kia có thể tấn công không, và nếu có, mình có sẵn sàng bảo vệ không. Hỏi được câu đó trước khi nộp đơn, anh sẽ đi vào phúc thẩm với tâm thế chuẩn bị, thay vì bất ngờ.
Bảng tóm các nguồn rủi ro và cách giảm
Nhìn bảng như một danh sách kiểm, không như lời dự đoán. Mỗi dòng có thể không xảy ra với vụ của bạn.
| Nguồn rủi ro | Dấu hiệu nên để ý | Cách giảm rủi ro |
|---|---|---|
| Bên kia kháng cáo phần bạn thắng | Bên kia cũng thua một phần; nhận định của toà ở phần đó còn mỏng | Chuẩn bị sẵn tài liệu bảo vệ phần đó; đánh giá cả kết quả xấu nhất |
| Viện kiểm sát kháng nghị | Kiểm sát viên tại phiên sơ thẩm có ý kiến khác với bản án | Đọc kỹ ý kiến của kiểm sát viên trong biên bản phiên toà |
| Phần liên quan bị kéo vào | Phần kháng cáo gắn với phần đã thắng về sự kiện hoặc giao dịch | Khoanh phạm vi kháng cáo hẹp, lý do bám đúng phần đó |
| Huỷ để xử lại | Kháng cáo dựa chủ yếu vào lỗi thủ tục | So xem xử lại từ đầu có đáng hơn giữ phần đang thắng không |
| Chịu án phí phúc thẩm | Căn cứ kháng cáo yếu, chủ yếu là không phục | Chỉ kháng cáo phần có căn cứ; xem mình có thuộc diện miễn không |
| Không theo được tới cùng | Không đủ thời gian, sức khoẻ, người đi cùng | Tính trước; nếu cần thì uỷ quyền hợp lệ cho người đại diện |
Phần lớn rủi ro trong bảng giảm được bằng hai việc: khoanh phạm vi kháng cáo cho đúng, và đọc kỹ phần nhận định cũng như biên bản phiên toà để biết điểm yếu của bản án nằm ở phía ai.
Câu hỏi thường gặp
Kháng cáo xin thêm tiền bồi thường có bị toà giảm luôn phần đã được bồi thường không?
Nếu chỉ bạn kháng cáo và phạm vi là phần xin thêm, toà phúc thẩm xem xét yêu cầu đó và có thể chấp nhận hoặc không. Phần đã được tuyên chỉ có thể bị xem lại theo hướng giảm khi bên kia kháng cáo, Viện kiểm sát kháng nghị, hoặc phần đó gắn chặt với nội dung đang được xem xét.
Làm sao biết bên kia có kháng cáo hay không?
Toà sơ thẩm có trách nhiệm thông báo về việc kháng cáo cho các đương sự khác và Viện kiểm sát. Bạn nên giữ đúng địa chỉ liên lạc đã khai với toà, kiểm tra thư từ thường xuyên, và nếu cần thì liên hệ bộ phận tiếp nhận của toà để hỏi tình trạng hồ sơ sau khi hết thời hạn kháng cáo.
Bị hại kháng cáo xin tăng hình phạt thì bị cáo có thể bị xử nặng hơn không?
Có thể. Khi có kháng cáo của bị hại theo hướng tăng nặng hoặc kháng nghị của Viện kiểm sát theo hướng đó, toà phúc thẩm được xem xét tăng hình phạt trong phạm vi luật cho phép. Nguyên tắc không làm xấu hơn chỉ áp dụng khi không có kháng cáo, kháng nghị theo hướng bất lợi cho bị cáo.
Kháng cáo rồi muốn rút để tránh rủi ro có được không?
Người kháng cáo có thể rút kháng cáo trước hoặc tại phiên phúc thẩm. Tuy vậy, nếu bên kia cũng đã kháng cáo hoặc có kháng nghị, việc bạn rút không làm phúc thẩm dừng lại; toà vẫn xem xét kháng cáo, kháng nghị còn lại.
Huỷ bản án sơ thẩm thì tiền tạm ứng án phí phúc thẩm có được trả lại không?
Theo nguyên tắc chung về án phí, khi bản án sơ thẩm bị huỷ để xét xử lại, người kháng cáo không phải chịu án phí phúc thẩm và tiền tạm ứng được xử lý theo bản án phúc thẩm. Hãy đọc phần án phí trong bản án phúc thẩm để biết cụ thể.
Có cách nào biết trước khả năng bị kháng nghị không?
Không có cách chắc chắn. Một dấu hiệu là ý kiến của kiểm sát viên tại phiên sơ thẩm: nếu kiểm sát viên đề nghị giải quyết khác với bản án đã tuyên, khả năng có kháng nghị cao hơn. Ý kiến này thường được ghi trong biên bản phiên toà hoặc nêu trong bản án.