Kháng cáo vì toà xác định sai sự thật hoặc đánh giá chứng cứ chưa đúng là khi kết luận của bản án về "chuyện gì đã xảy ra" mâu thuẫn với chính tài liệu trong hồ sơ, hoặc toà bỏ qua, cân sai một chứng cứ quan trọng. Để lý do này có sức nặng, bạn phải chỉ được đoạn nhận định cụ thể, chứng cứ cụ thể và cách hai thứ đó vênh nhau.
Đây là nhóm lý do kháng cáo phổ biến nhất, cũng là nhóm dễ viết sai nhất vì người kháng cáo thường chỉ nhắc lại rằng mình nói đúng. Toà phúc thẩm không cần nghe lại câu chuyện; họ cần biết chỗ nào trong lập luận của toà sơ thẩm có vấn đề. Bài này hướng dẫn cách đối chiếu bản án với hồ sơ, năm kiểu sai thường gặp và cách trình bày cho gọn. Các vấn đề sâu về từng loại chứng cứ như ghi âm, chứng cứ điện tử, vi bằng nằm ngoài phạm vi bài.
Sự thật trong bản án được xác định thế nào
Trong vụ án dân sự, đương sự có nghĩa vụ đưa ra chứng cứ để chứng minh yêu cầu của mình là có căn cứ. Toà án đánh giá từng chứng cứ, sự liên quan giữa các chứng cứ và xác định giá trị chứng minh của chúng, rồi viết kết luận vào phần nhận định. Kết luận đó là "sự thật" mà bản án dựa vào để quyết định. Trong vụ án hình sự, trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng, nhưng logic đánh giá chứng cứ ở phần nhận định cũng tương tự.
Điều này có nghĩa là bản án không tuyên bố sự thật tuyệt đối mà là sự thật được rút ra từ hồ sơ. Khi bạn cho rằng toà xác định sai, câu hỏi phải đặt ra là: sai so với cái gì trong hồ sơ? Nếu hồ sơ không có gì khác với kết luận của toà, thì vấn đề không nằm ở đánh giá mà nằm ở việc thiếu chứng cứ. Trường hợp đó cần hướng khác, như bổ sung chứng cứ mới có lý do chính đáng hoặc đề nghị thu thập, chứ không thể chỉ nói toà đánh giá sai.
Phân biệt được hai tình huống này ngay từ đầu tiết kiệm cho bạn rất nhiều công sức, vì cách viết và tài liệu cần chuẩn bị khác hẳn nhau.
Năm kiểu sai thường gặp khi đánh giá chứng cứ
Bỏ qua một chứng cứ quan trọng. Tài liệu đã nộp, có trong biên bản giao nhận chứng cứ, nhưng phần nhận định không nhắc tới và cũng không nêu lý do không chấp nhận. Đây là kiểu dễ chỉ ra nhất nếu bạn giữ được biên bản giao nộp.
Tin lời khai mâu thuẫn mà không giải thích. Một người khai ba lần, mỗi lần một số tiền khác nhau, nhưng bản án lấy một lần khai làm căn cứ mà không nói vì sao chọn lần đó. Bạn cần chỉ ra các lần khai và chỗ khác nhau.
Hiểu sai nội dung một tài liệu. Ví dụ giả định: hợp đồng ghi "bên B thanh toán sau khi nghiệm thu", toà hiểu là thanh toán trước khi nghiệm thu. Lý do kháng cáo nên trích đúng câu chữ trong tài liệu và giải thích cách hiểu đúng.
Cân ngược sức nặng của chứng cứ. Toà coi một bản photo không đối chiếu bản gốc nặng hơn văn bản có công chứng, hoặc lời khai của người có quyền lợi liên quan nặng hơn tài liệu do cơ quan độc lập lập ra, mà không giải thích. Bạn cần nêu vì sao chứng cứ bị đánh giá thấp lại đáng tin hơn.
Tính toán sai từ dữ liệu đúng. Số liệu trong hồ sơ đúng nhưng toà cộng trừ, tính thời gian, tính lãi lệch. Nếu là lỗi tính toán rõ ràng, có thể đề nghị sửa chữa bản án; nếu là cách tính khác nhau về bản chất, đó là lý do kháng cáo.
Đối chiếu bản án với hồ sơ: cách làm từng bước
Việc đối chiếu cần bản án đầy đủ và bản sao các tài liệu chính. Nếu chưa có, bạn có quyền đề nghị toà cho tiếp cận, sao chụp tài liệu trong hồ sơ.
- Chép riêng từng câu kết luận về sự kiện trong phần nhận định, mỗi câu một dòng, ví dụ "bị đơn đã nhận đủ 500 triệu đồng".
- Bên cạnh mỗi câu, ghi chứng cứ mà toà dẫn ra để đi tới kết luận đó. Nếu toà không dẫn, ghi "không nêu căn cứ".
- Tìm trong hồ sơ các chứng cứ nói khác đi: tài liệu, lời khai, kết luận giám định. Ghi tên, ngày, người nộp.
- Đánh dấu những câu kết luận vừa có chứng cứ trái chiều vừa ảnh hưởng trực tiếp tới phần quyết định. Đây là ứng viên cho lý do kháng cáo.
- Với mỗi ứng viên, viết một đoạn: toà kết luận gì, dựa vào đâu, chứng cứ nào nói khác, vì sao chứng cứ đó đáng tin hơn, đề nghị sửa thành gì.
- Loại bỏ những câu sai nhỏ không làm thay đổi kết quả, để đơn tập trung vào điểm chính.
Khi làm bước 3, hãy trung thực với chính mình: nếu chứng cứ trái chiều chỉ là lời khai của bạn, còn kết luận của toà dựa vào tài liệu có xác nhận, lý do kháng cáo khó đứng vững.
Viết lý do theo từng kiểu sai: mẫu câu tham khảo
Mẫu câu dưới đây chỉ là khung diễn đạt, bạn thay bằng chi tiết thật của vụ việc. Các tình tiết trong cột ví dụ đều là ví dụ giả định.
| Kiểu sai | Khung câu | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Bỏ qua chứng cứ | Bản án không xem xét [tài liệu] đã nộp ngày [..], trong khi tài liệu này cho thấy [..] | Biên bản bàn giao mặt bằng ngày 2/4 cho thấy bên thuê đã trả nhà trước hạn |
| Lời khai mâu thuẫn | Bản án dựa vào lời khai ngày [..], nhưng cùng người này khai khác vào ngày [..] và [..] | Ba lần khai về ngày giao tiền lệch nhau hai tháng |
| Hiểu sai tài liệu | Điều khoản [..] của hợp đồng ghi [trích], nghĩa là [..], không phải [..] như bản án nhận định | Điều khoản thanh toán sau nghiệm thu bị hiểu là trước nghiệm thu |
| Cân ngược chứng cứ | Bản án ưu tiên [chứng cứ A] hơn [chứng cứ B] mà không nêu lý do, trong khi B có [..] | Ưu tiên bản photo không có bản gốc hơn hợp đồng có công chứng |
| Tính sai | Từ số liệu [..] trong hồ sơ, kết quả đúng phải là [..], bản án ghi [..] | Thời gian chậm trả là 14 tháng, bản án tính 18 tháng |
Khung câu giúp lý do ngắn và đúng trọng tâm. Đừng nhồi nhiều kiểu sai vào một câu; tách thành từng mục để toà phúc thẩm trả lời từng điểm.
Khi sai sót xuất phát từ việc thu thập chứng cứ chưa đủ
Đôi khi toà kết luận sai không phải vì đánh giá kém mà vì hồ sơ thiếu một chứng cứ then chốt: chưa xem xét, thẩm định tại chỗ khi tranh chấp ranh giới đất; chưa định giá tài sản tranh chấp; chưa thu thập sao kê ngân hàng dù đương sự đã đề nghị. Trong những trường hợp này, lý do kháng cáo nên nói rõ việc thu thập chưa đầy đủ và hệ quả của nó đối với kết luận.
Toà phúc thẩm có thể tự bổ sung một số chứng cứ. Nhưng nếu việc thu thập chứng cứ chưa được thực hiện đầy đủ mà cấp phúc thẩm không thể bổ sung được, luật cho phép huỷ bản án để xét xử lại. Vì vậy, khi viết, bạn có thể nêu đề nghị chính là bổ sung chứng cứ để sửa án, và đề nghị thay thế là huỷ án nếu không bổ sung được.
Lưu ý rằng nếu chính bạn đã được yêu cầu nộp chứng cứ mà không nộp, không có lý do chính đáng, thì việc quay lại nói hồ sơ thiếu thường không được chấp nhận. Kháng cáo không phải cơ hội làm lại phần việc mình bỏ qua ở sơ thẩm.
Chuẩn bị gì đi kèm lý do về chứng cứ
Lý do kháng cáo về đánh giá chứng cứ mạnh lên rất nhiều khi có những thứ sau đi kèm, gửi cùng đơn hoặc ngay sau đó:
- Bảng đối chiếu ngắn: một trang hai cột, bên trái là câu kết luận của bản án, bên phải là chứng cứ trái chiều kèm vị trí trong hồ sơ. Hội đồng xét xử đọc một trang này nhanh hơn nhiều so với đọc lại cả tập.
- Bản sao chứng cứ bị bỏ qua: dù đã có trong hồ sơ, gửi kèm bản sao giúp người đọc khỏi phải tìm. Ghi rõ đây là bản sao tài liệu đã nộp ngày nào.
- Biên bản giao nhận chứng cứ: để chứng minh tài liệu đã thực sự được nộp ở sơ thẩm, không phải tài liệu mới.
- Trích các lần khai mâu thuẫn: nếu được sao chụp biên bản lấy lời khai, đánh dấu chỗ khác nhau giữa các lần khai.
- Đề nghị cụ thể về chứng cứ: nếu cần giám định, định giá, xem xét tại chỗ hoặc triệu tập người làm chứng, ghi thành đề nghị riêng, nêu rõ để làm rõ điều gì.
Những tài liệu này không bắt buộc về hình thức, nhưng chúng biến lý do kháng cáo từ lời khẳng định thành lập luận có thể kiểm tra được. Đó chính là điều toà phúc thẩm cần.
Khi nào cần người làm nghề
Hội đồng xét xử phúc thẩm có quyền đánh giá lại chứng cứ, nhưng họ cũng đọc cùng một hồ sơ. Nếu bản án sơ thẩm đã cân nhắc chứng cứ trái chiều và giải thích vì sao không chấp nhận, lý do kháng cáo phải đưa ra lý lẽ mạnh hơn lời giải thích đó. Chỉ lặp lại quan điểm cũ hiếm khi đủ.
Những vụ có nhiều chứng cứ đan xen như tranh chấp xây dựng, hợp đồng thương mại có nhiều đợt giao hàng, tranh chấp đất qua nhiều lần chuyển nhượng thường cần người có kinh nghiệm đọc hồ sơ để tìm ra chỗ vênh thật. Vụ án hình sự mà bạn cho rằng kết luận về hành vi sai sự thật luôn nên có luật sư, vì hậu quả rất lớn và cách lập luận về chứng cứ trong tố tụng hình sự có những nguyên tắc riêng. Bạn có thể bắt đầu bằng việc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết hồ sơ của mình cần chú ý điểm nào.
Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí nên liên hệ trung tâm trợ giúp pháp lý của tỉnh, thành sớm trong thời hạn kháng cáo để có người giúp đọc hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Toà phúc thẩm có tự đánh giá lại chứng cứ không hay chỉ xem thủ tục?
Toà phúc thẩm xét xử lại phần bản án bị kháng cáo cả về nội dung lẫn thủ tục, nên có quyền đánh giá lại chứng cứ trong phạm vi đó. Vì thế lý do về đánh giá chứng cứ là lý do hợp lệ, miễn bạn chỉ ra được chỗ đánh giá chưa đúng.
Bản án không nhắc tới chứng cứ của mình thì có phải là toà bỏ qua?
Chưa chắc. Có khi toà gom nhiều tài liệu vào một câu nhận định chung. Hãy đọc kỹ xem có câu nào ngầm đề cập tới chứng cứ đó không. Nếu hoàn toàn không có và chứng cứ đó quan trọng, bạn có cơ sở nêu trong kháng cáo.
Làm sao biết chứng cứ của mình đã được toà nhận?
Khi nộp tài liệu cho toà, thường có biên bản giao nhận chứng cứ hoặc ghi nhận trong hồ sơ. Hãy giữ bản sao biên bản này. Nếu không giữ, bạn có thể đề nghị xem hồ sơ để kiểm tra tài liệu đã được đưa vào chưa.
Có nên viết lại toàn bộ câu chuyện trong lý do kháng cáo không?
Không nên. Câu chuyện đã có trong hồ sơ. Lý do kháng cáo chỉ cần chỉ ra đoạn kết luận sai, chứng cứ liên quan và đề nghị cụ thể. Kể lại dài dòng làm điểm chính bị lu mờ.
Lời khai của người làm chứng có thể làm căn cứ kháng cáo không?
Có, nếu lời khai đó đã có trong hồ sơ mà toà bỏ qua hoặc đánh giá chưa đúng. Nếu là người làm chứng mới, bạn cần giải thích vì sao trước đây không đưa ra và đề nghị toà phúc thẩm triệu tập hoặc lấy lời khai.
Thua vì toà nói không đủ chứng cứ thì có phải là đánh giá sai?
Không hẳn. Nếu hồ sơ thật sự thiếu chứng cứ, đó là vấn đề chứng minh chứ không phải đánh giá. Hướng xử lý khác: xem có chứng cứ mới với lý do chính đáng, hoặc toà đã từ chối thu thập chứng cứ bạn đề nghị hay không.