Trong vụ án có nhiều bị cáo, mỗi người tự quyết định có kháng cáo hay không, và phần bản án của người không kháng cáo, không bị kháng nghị thường có hiệu lực khi hết hạn. Tuy vậy, toà phúc thẩm được xem xét phần liên quan của những bị cáo không kháng cáo và có thể sửa theo hướng có lợi cho họ; ngược lại, không được xử nặng hơn cho ai nếu không có kháng nghị hoặc kháng cáo theo hướng đó.
Vụ nhiều bị cáo còn có những chỗ khó riêng: các bị cáo khai đổ trách nhiệm cho nhau, phần bồi thường được tuyên liên đới, nhiều gia đình cùng lo hồ sơ mà không biết nên phối hợp tới đâu. Bài này giải thích từng chỗ, kèm bảng tình huống và các bước. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Bản án chung, quyết định riêng cho từng người
Một bản án có thể xử năm, mười hay nhiều hơn số bị cáo. Mỗi bị cáo có phần quyết định riêng: tội danh, điều khoản áp dụng, hình phạt, nghĩa vụ bồi thường. Kháng cáo là quyền của từng người, nên đơn kháng cáo phải ghi rõ người kháng cáo là ai, và kháng cáo phần nào của chính mình.
Nhiều gia đình nghĩ chỉ cần một người kháng cáo là cả vụ được xét lại. Không hẳn. Phiên phúc thẩm xét những phần bị kháng cáo, kháng nghị; những phần khác chỉ được xem nếu có liên quan. Người không kháng cáo cũng không có quyền như người kháng cáo tại phiên: họ có thể được triệu tập nếu liên quan, nhưng không đưa ra yêu cầu mới cho mình.
Ngược lại, nếu một bị cáo muốn kháng cáo về hình phạt của bị cáo khác, ví dụ cho rằng người khác bị xử nhẹ quá, thì không có quyền đó. Bị cáo chỉ kháng cáo phần liên quan tới mình. Phần của người khác chỉ có thể bị xem xét theo hướng nặng hơn khi bị hại kháng cáo hoặc Viện kiểm sát kháng nghị. Điều này giúp các gia đình bớt lo rằng kháng cáo của người khác sẽ tự động kéo người nhà mình vào thế bất lợi.
Ai kháng cáo, điều gì có thể xảy ra
Bảng tóm theo nguyên lý của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 về phạm vi xét xử phúc thẩm và nguyên tắc không làm xấu hơn tình trạng của bị cáo.
| Tình huống | Với người kháng cáo | Với bị cáo không kháng cáo |
|---|---|---|
| Chỉ một bị cáo kháng cáo xin giảm án | Có thể được giảm hoặc giữ nguyên, không bị tăng | Thường giữ nguyên; có thể được giảm nếu toà thấy phần liên quan cần sửa theo hướng có lợi |
| Một bị cáo kháng cáo về tình tiết định khung chung | Nếu được chấp nhận, khung có thể đổi | Toà có thể áp dụng kết quả có lợi cho cả người khác cùng bị áp tình tiết đó |
| Bị hại kháng cáo tăng hình phạt với một bị cáo cụ thể | Bị cáo đó có thể bị xử nặng hơn | Người không bị kháng cáo nhắm tới thường không bị ảnh hưởng theo hướng nặng hơn |
| Viện kiểm sát kháng nghị toàn bộ bản án | Mọi phần có thể bị xem xét theo cả hai hướng | Cũng có thể bị xem xét theo cả hai hướng |
| Một bị cáo kháng cáo phần bồi thường liên đới | Phần chia trách nhiệm có thể được xác định lại | Phần nghĩa vụ của người khác có thể thay đổi theo |
Kết quả cụ thể phụ thuộc hồ sơ. Bảng giúp từng gia đình hiểu rằng quyết định kháng cáo của người này có thể chạm tới người kia, nên trao đổi trước là có lợi cho tất cả.
Khi lợi ích của các bị cáo trái chiều nhau
Đổ trách nhiệm qua lại. Bị cáo A kháng cáo cho rằng mình chỉ giúp sức, B mới là người chủ mưu; B lại khai ngược lại. Toà phúc thẩm sẽ đánh giá dựa trên toàn bộ chứng cứ. Kiểu kháng cáo này không sai, nhưng mỗi bên cần chứng cứ, không chỉ lời khai về người kia.
Một luật sư cho nhiều bị cáo. Luật cho phép một người bào chữa bào chữa cho nhiều người bị buộc tội trong cùng vụ án nếu quyền và lợi ích của họ không đối lập nhau. Khi các bị cáo bắt đầu đổ trách nhiệm cho nhau, một luật sư không thể tiếp tục bào chữa cho cả hai, các gia đình cần tính tới việc mời người khác.
Kháng cáo của người này làm lộ điểm yếu của người kia. Khi một bị cáo kháng cáo cho rằng mình bị xác định vai trò quá nặng, lập luận có thể kéo theo việc vai trò của người khác bị nhìn nhận nặng hơn. Tuy toà phúc thẩm không được tăng hình phạt cho người không bị kháng cáo, kháng nghị theo hướng đó, các gia đình vẫn nên biết trước để không bất ngờ.
Thống nhất được một phần. Nhiều vụ các bị cáo vẫn thống nhất được những điểm chung, như cùng cho rằng tình tiết có tổ chức không có căn cứ, hoặc cùng cho rằng định giá tài sản sai. Những điểm chung này nên được viết nhất quán trong các đơn riêng.
Bồi thường liên đới: kháng cáo phần chia trách nhiệm
Khi nhiều người cùng gây thiệt hại, Bộ luật Dân sự quy định họ phải liên đới bồi thường; phần trách nhiệm của mỗi người được xác định theo mức độ lỗi, nếu không xác định được thì chia đều. Liên đới nghĩa là bị hại có quyền yêu cầu bất kỳ ai trong số họ trả toàn bộ, người đã trả sau đó đòi lại những người kia phần của họ.
Trong thực tế, khi một bị cáo có gia đình khá giả, bị hại thường yêu cầu thi hành với người đó trước. Vì vậy phần chia trách nhiệm trong bản án rất có ý nghĩa với chuyện đòi lại về sau. Bị cáo cho rằng mức chia chưa phản ánh đúng vai trò có thể kháng cáo phần này, kèm lập luận về mức độ lỗi dựa trên chính phần nhận định về vai trò trong bản án.
Ví dụ giả định: bốn bị cáo cùng gây thiệt hại cho một cửa hàng ở Đà Nẵng, bản án chia đều trách nhiệm bồi thường. Một bị cáo chỉ canh đường, không trực tiếp phá huỷ tài sản, kháng cáo đề nghị xác định phần trách nhiệm thấp hơn. Nếu được chấp nhận, phần của ba người còn lại sẽ tăng tương ứng; vì vậy các gia đình nên lường trước thay vì ngạc nhiên ở phiên phúc thẩm.
Gia đình nhiều bị cáo nên phối hợp tới đâu
Các gia đình thường gặp nhau ở hành lang toà và lo chung nhiều việc. Một số việc phối hợp được, một số không nên:
- Nên chia sẻ thông tin thủ tục: hạn kháng cáo, nơi nộp đơn, lịch phiên toà, thông báo của toà.
- Nên phối hợp bồi thường cho bị hại nếu các bị cáo cùng muốn khắc phục hậu quả, và ghi rõ trong biên nhận ai trả bao nhiêu thay cho bị cáo nào.
- Nên thống nhất các điểm chung có lợi cho cả nhóm, như tình tiết định khung hay định giá, để các đơn không mâu thuẫn.
- Không nên thống nhất "lời khai chung" hay dặn nhau khai thế nào; đó là việc có thể bị coi là cản trở việc xác định sự thật.
- Không nên ép gia đình khác không kháng cáo hoặc rút kháng cáo vì lo ảnh hưởng tới người nhà mình.
Mỗi bị cáo vẫn cần luật sư riêng khi lợi ích của họ có thể trái chiều. Một buổi trao đổi chung giữa các luật sư thường giải quyết được nhiều hiểu lầm giữa các gia đình.
Khi chỉ người khác kháng cáo: bị cáo nhà mình cần làm gì
Có những gia đình quyết định không kháng cáo vì thấy mức án chấp nhận được, rồi bất ngờ nhận giấy triệu tập phiên phúc thẩm vì một đồng phạm hoặc bị hại kháng cáo. Giấy triệu tập không có nghĩa bị cáo nhà mình đang bị xét lại theo hướng nặng hơn; thường là vì phần của họ có liên quan tới phần bị kháng cáo, toà cần họ có mặt để làm rõ.
Việc đầu tiên là xin xem nội dung kháng cáo, kháng nghị để biết nó nhắm vào ai, phần nào. Nếu chỉ là kháng cáo xin giảm án của người khác, rủi ro với bị cáo nhà mình rất thấp. Nếu bị hại kháng cáo đề nghị tăng hình phạt với chính bị cáo nhà mình, hoặc Viện kiểm sát kháng nghị toàn bộ bản án, đó là lúc cần chuẩn bị nghiêm túc: mời luật sư, gom tài liệu về tình tiết giảm nhẹ, chuẩn bị văn bản trình bày ý kiến.
Bị cáo không kháng cáo vẫn được trình bày tại phiên về những vấn đề liên quan tới mình. Nếu đồng phạm kháng cáo bằng cách đổ trách nhiệm sang, bị cáo nhà mình cần chuẩn bị trả lời dựa trên chứng cứ trong hồ sơ, không nên đáp trả bằng lời qua tiếng lại tại phòng xử.
Các bước khi nhà mình là một trong nhiều bị cáo
Thứ tự gợi ý cho gia đình một bị cáo trong vụ đồng phạm.
- Đọc phần quyết định riêng của bị cáo nhà mình và phần nhận định về vai trò của từng người.
- Hỏi luật sư xem bị cáo có lý do kháng cáo về tội danh, khung, vai trò, hình phạt hay phần bồi thường hay không.
- Tìm hiểu bị cáo khác, bị hại, Viện kiểm sát có kháng cáo, kháng nghị hay không, vì điều đó ảnh hưởng tới rủi ro của chính bị cáo nhà mình.
- Làm đơn kháng cáo riêng của bị cáo, nêu đúng phần của mình, nộp đúng hạn.
- Gom tài liệu về tình tiết giảm nhẹ riêng của bị cáo, nộp bổ sung cho toà cấp phúc thẩm.
- Chuẩn bị cho phiên phúc thẩm, kể cả khi bị cáo không kháng cáo nhưng được triệu tập vì có liên quan.
Với vụ có nhiều bị cáo và tội danh nặng, có luật sư gần như là cần thiết. Khi chọn luật sư, nên hỏi ngay từ đầu họ có đang bào chữa cho bị cáo nào khác trong cùng vụ hay không.
Câu hỏi thường gặp
Bị cáo không kháng cáo có được giảm án ở phúc thẩm không?
Có thể. Toà phúc thẩm được xem xét phần liên quan của bị cáo không kháng cáo và sửa theo hướng có lợi, ví dụ khi tình tiết định khung chung bị loại bỏ. Nhưng điều này không chắc chắn, phụ thuộc vào việc phần đó có liên quan tới kháng cáo, kháng nghị hay không.
Một bị cáo kháng cáo thì bản án của người khác đã có hiệu lực chưa?
Phần của người không kháng cáo, không bị kháng nghị và không liên quan tới phần bị kháng cáo thường có hiệu lực khi hết hạn. Phần có liên quan thì chờ kết quả phúc thẩm. Xác định cụ thể nên hỏi toà hoặc luật sư.
Bị cáo có được kháng cáo vì cho rằng đồng phạm bị xử quá nhẹ không?
Không. Bị cáo chỉ kháng cáo phần bản án liên quan tới mình. Việc đề nghị xử nặng hơn đối với người khác thuộc quyền của bị hại hoặc Viện kiểm sát.
Một luật sư bào chữa cho hai anh em trong cùng vụ có được không?
Được, nếu quyền và lợi ích của hai người không đối lập nhau. Nếu hai người bắt đầu khai đổ trách nhiệm cho nhau, luật sư không thể tiếp tục bào chữa cho cả hai và cần có người bào chữa riêng.
Đã trả thay toàn bộ bồi thường liên đới thì đòi lại các bị cáo khác thế nào?
Người đã trả có quyền yêu cầu những người cùng liên đới hoàn trả phần của họ theo tỷ lệ bản án đã xác định. Nếu họ không tự nguyện trả, việc đòi lại đi theo thủ tục dân sự hoặc thi hành án tuỳ trường hợp. Biên nhận trả tiền là chứng cứ quan trọng.
Nhiều gia đình có nên cùng thuê một luật sư cho rẻ không?
Chỉ khi lợi ích các bị cáo thực sự không đối lập. Nếu có khả năng đổ trách nhiệm cho nhau, một luật sư chung có thể phải rút lui giữa chừng, gây gián đoạn. Nên hỏi luật sư ngay từ đầu về khả năng xung đột lợi ích.