Sau bản án sơ thẩm, hai bên vẫn có thể thương lượng: về cách thực hiện bản án (trả dần, giao tài sản thay tiền, gia hạn), hoặc về chính nội dung tranh chấp để tránh một vòng phúc thẩm. Thương lượng có lợi nhất khi cả hai bên đều có phần chưa vừa ý, đều thấy kháng cáo tốn kém và không chắc chắn, và vẫn còn nói chuyện được với nhau.
Điểm cần nhớ đầu tiên: thời hạn kháng cáo không dừng lại vì hai bên đang nói chuyện. Nếu thương lượng đổ vỡ sau khi hết hạn, bạn đã mất quyền kháng cáo. Bài này đi qua thời điểm nên thử, cách làm, cách ghi lại thoả thuận, và cách giữ an toàn trong lúc đàm phán.
Sau bản án, cánh cửa thoả thuận vẫn mở ở nhiều thời điểm
Luật tố tụng và luật thi hành án tôn trọng quyền tự định đoạt của các bên. Ngay sau khi tuyên án, các bên có thể gặp nhau để bàn. Nếu thống nhất được về nội dung trong lúc vụ án đã sang phúc thẩm, các bên có thể đề nghị toà phúc thẩm công nhận thoả thuận; nội dung này được bàn ở danh mục về bổ sung, rút kháng cáo. Nếu bản án đã có hiệu lực, ở giai đoạn thi hành án các bên vẫn có quyền thoả thuận về thời gian, địa điểm, phương thức và nội dung thi hành, miễn là không trái pháp luật và đạo đức xã hội.
Mỗi thời điểm có giá trị khác nhau. Thoả thuận trong thời hạn kháng cáo giúp cả hai tránh hẳn phúc thẩm. Thoả thuận ở giai đoạn phúc thẩm được toà ghi nhận trong bản án phúc thẩm nên chắc chắn về mặt thi hành. Thoả thuận ở giai đoạn thi hành án thường xoay quanh cách trả, không đụng tới việc ai đúng ai sai nữa.
Với bài này, trọng tâm là khoảng thời gian ngắn ngay sau bản án sơ thẩm, khi bạn đang phân vân giữa kháng cáo và chấp nhận. Đây là lúc nhiều người bỏ qua khả năng thương lượng vì còn đang bực, trong khi chính bản án vừa tuyên lại là điểm tựa tốt nhất để hai bên nói chuyện thực tế.
Khi nào thương lượng có lợi hơn kháng cáo
Cả hai bên đều có phần chưa vừa ý. Bản án chia đôi cái được và cái mất. Mỗi bên đều có lý do kháng cáo, nên mỗi bên đều đối diện rủi ro phần mình đang có bị xem lại. Thoả thuận giúp cả hai chốt phần chắc chắn.
Khoản chênh không lớn so với chi phí theo đuổi. Khi phần còn tranh cãi nhỏ hơn hoặc ngang với chi phí luật sư, thời gian, án phí, một phương án ở giữa thường có lợi hơn cho cả hai.
Người phải trả có thiện chí nhưng thiếu tiền mặt. Bản án buộc trả một lần, nhưng thực tế người phải trả không đủ khả năng. Người được nhận có thể nhận nhanh hơn và chắc hơn nếu đồng ý trả dần có lịch rõ ràng thay vì chờ cưỡng chế.
Quan hệ cần giữ. Tranh chấp giữa người trong gia đình, hàng xóm, đối tác vẫn còn làm ăn. Kéo thêm phúc thẩm có thể làm quan hệ không cứu vãn được.
Có yếu tố phi tiền bạc. Lời xin lỗi, việc chỉnh lại ranh giới, việc thăm con. Những thứ này khó đạt được bằng bản án nhưng có thể đạt bằng thoả thuận.
Các bước thương lượng trong thời hạn kháng cáo
Một trình tự gợi ý, có thể rút gọn tuỳ quan hệ giữa hai bên:
- Tự xác định ngưỡng của mình: con số hoặc điều kiện thấp nhất mình chấp nhận được, và lý do. Không có ngưỡng thì rất dễ bị kéo theo cảm xúc lúc ngồi đối diện.
- Liên hệ bên kia sớm, nói rõ mục đích là tìm cách giải quyết, không phải để tranh cãi lại. Nếu quan hệ quá căng, có thể nhờ luật sư của hai bên, hoặc một người trung gian mà cả hai tin.
- Đưa ra đề nghị dựa trên bản án: phần nào giữ nguyên, phần nào điều chỉnh, lịch trả cụ thể. Bản án là mốc mà cả hai đều biết, nên đề nghị bám vào nó dễ được nghe hơn.
- Lắng nghe phần bên kia lo ngại. Nhiều khi họ không phản đối số tiền mà lo không trả nổi một lần, hoặc sợ mất mặt.
- Khi đã gần thống nhất, ghi lại thành văn bản và để cả hai đọc kỹ trước khi ký. Nếu cần, nhờ người làm nghề xem lại câu chữ.
- Theo dõi thời hạn kháng cáo song song. Nếu sắp hết hạn mà chưa chốt, cân nhắc nộp đơn kháng cáo để giữ quyền và nói thẳng với bên kia lý do.
Thương lượng không có nghĩa là phải nhượng bộ. Có những lần thương lượng kết thúc với việc mỗi bên giữ quan điểm, nhưng ít nhất hai bên hiểu rõ nhau hơn và quyết định kháng cáo được đưa ra với đầy đủ thông tin.
Ghi thoả thuận thế nào để không đẻ ra vụ kiện mới
Thoả thuận sơ sài là nguồn của tranh chấp tiếp theo. Văn bản nên có ít nhất:
- Thông tin đầy đủ của các bên và bản án sơ thẩm liên quan (số, ngày, toà đã xử), để không ai hiểu nhầm thoả thuận nói về việc gì.
- Nội dung cụ thể: số tiền, tài sản, việc phải làm, thời hạn từng đợt, địa điểm và cách giao nhận.
- Cam kết về kháng cáo: các bên đồng ý không kháng cáo, hoặc bên đã kháng cáo sẽ rút. Lưu ý cam kết này giữa hai bên không thay được thủ tục tố tụng; muốn rút thì vẫn phải làm đơn rút gửi toà.
- Án phí đã tuyên ai chịu, hay giữ nguyên như bản án.
- Hệ quả khi một bên không thực hiện đúng: bên kia được yêu cầu thi hành phần còn lại theo bản án, tiền đã trả được trừ vào nghĩa vụ.
- Chữ ký của các bên, ngày ký; có thể có người làm chứng. Với tài sản lớn hoặc giao dịch bất động sản, nên tìm hiểu việc công chứng, chứng thực phù hợp.
Nếu bản án đã có hiệu lực và chuyển sang thi hành án, nên thông báo thoả thuận cho cơ quan thi hành án dân sự đang tổ chức thi hành để việc thi hành theo thoả thuận được ghi nhận.
Bẫy lớn nhất: chờ thương lượng đến lỡ hạn kháng cáo
Tình huống hay gặp: bên kia nói "để về bàn với gia đình đã", rồi im lặng tới ngày thứ mười bốn, sau đó trả lời không đồng ý. Lúc đó bạn chỉ còn một ngày, hoặc đã hết hạn. Đây không phải lúc nào cũng là chiến thuật cố ý, nhưng hậu quả với bạn là như nhau.
Cách an toàn là nộp đơn kháng cáo trong thời hạn nếu bạn có căn cứ và chưa chắc thoả thuận sẽ thành. Đơn kháng cáo giữ quyền cho bạn; nếu thoả thuận thành, bạn có thể rút kháng cáo hoặc hai bên đề nghị toà phúc thẩm công nhận thoả thuận. Nói rõ điều này với bên kia để họ không hiểu nhầm là bạn đổi ý. Đổi lại, bạn cần chuẩn bị nộp tạm ứng án phí phúc thẩm khi được thông báo.
Ngược lại, nếu bạn không có căn cứ kháng cáo, đừng dùng việc nộp đơn như một con bài gây sức ép. Toà phúc thẩm vẫn sẽ xét đơn theo căn cứ, và bên kia cũng có thể kháng cáo đáp lại. Trong vụ phức tạp hoặc số tiền lớn, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết nên giữ quyền kháng cáo đến đâu trong lúc thương lượng.
Ví dụ giả định: tiền thuê mặt bằng và lịch trả chốt trong mười ngày
Chị Thảo cho một hộ kinh doanh thuê mặt bằng ở Quảng Ninh. Bên thuê nợ nhiều tháng tiền thuê rồi trả mặt bằng. Chị kiện đòi tiền thuê còn nợ, tiền phạt vi phạm hợp đồng và chi phí sửa lại phần cửa cuốn bị hỏng. Bản án sơ thẩm buộc bên thuê trả đủ tiền thuê còn nợ, chấp nhận chi phí sửa cửa nhưng ở mức thấp hơn chị đòi, và bác phần phạt vì điều khoản phạt trong hợp đồng viết không rõ. Bên thuê thì cho rằng mình bị buộc trả cả những tháng đã thoả thuận miệng là được giảm.
Cả hai đều có lý do để kháng cáo, và cả hai đều có thứ để mất. Ngày thứ ba sau khi tuyên án, chị Thảo nhắn cho bên thuê đề nghị gặp. Chị đặt ngưỡng cho mình từ trước: nhận đủ tiền thuê còn nợ và chi phí sửa cửa theo bản án, có thể bỏ yêu cầu phạt nếu tiền về trong vài tháng. Bên thuê nói thật là không đủ tiền trả một lần, nhưng có thể trả thành bốn đợt.
Hai bên ghi thoả thuận: số tiền bằng đúng phần bản án đã tuyên, chia bốn đợt có ngày cụ thể, chậm một đợt quá mười ngày thì chị được yêu cầu thi hành toàn bộ phần còn lại theo bản án. Hai bên cùng cam kết không kháng cáo. Đến ngày thứ mười, khi đợt đầu đã chuyển khoản đúng hẹn, chị quyết định không nộp đơn.
Ví dụ này đi suôn sẻ vì hai điều: chị Thảo biết rõ ngưỡng của mình trước khi ngồi xuống, và chị nhìn lịch, không để việc chờ trả lời kéo qua mốc mười lăm ngày. Nếu tới ngày thứ mười hai mà đợt đầu chưa về, việc nộp đơn để giữ quyền, kèm lời giải thích rõ với bên kia, vẫn là lựa chọn thận trọng.
Thương lượng cho cả hai phía: người được nhận và người phải trả
Người được nhận tiền theo bản án thường nghĩ mình không cần nhượng bộ, vì đã thắng. Nhưng một bản án không tự biến thành tiền: nếu người phải trả không có tài sản đứng tên, việc thi hành có thể kéo dài. Đồng ý một lịch trả dần với số tiền thực tế, kèm hệ quả rõ ràng khi chậm trả, nhiều khi đem lại nhiều tiền hơn trong thực tế so với giữ nguyên yêu cầu một lần.
Người phải trả thì nên thương lượng với sự thẳng thắn về khả năng của mình. Đề nghị một lịch trả mà mình biết không theo được chỉ làm mất lòng tin lần nữa. Một đề nghị nhỏ nhưng thực hiện đúng hạn thường mở đường cho những điều chỉnh tiếp theo.
Cả hai bên đều nên nhớ rằng thoả thuận là tự nguyện. Không bên nào được ép buộc, đe doạ để có chữ ký; thoả thuận đạt được bằng cách đó có thể bị vô hiệu và tạo thêm rắc rối pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Thoả thuận riêng sau bản án có làm bản án mất hiệu lực không?
Không. Bản án vẫn có hiệu lực theo quy định của luật tố tụng. Thoả thuận giữa các bên chủ yếu điều chỉnh cách thực hiện nghĩa vụ. Nếu một bên không thực hiện thoả thuận, bên kia thường vẫn có thể yêu cầu thi hành theo bản án, trừ phần đã được thực hiện.
Thoả thuận giảm số tiền so với bản án có được không?
Được, nếu người được nhận tự nguyện đồng ý. Đây là quyền tự định đoạt của họ. Văn bản nên ghi rõ số tiền mới, lịch trả và điều gì xảy ra khi bên phải trả vi phạm, ví dụ quay lại số tiền theo bản án.
Đã thoả thuận không kháng cáo nhưng bên kia vẫn kháng cáo thì sao?
Cam kết giữa hai bên không tước quyền kháng cáo của họ theo luật tố tụng. Toà vẫn nhận và xét đơn kháng cáo của họ. Bạn có thể trình bày thoả thuận đó cho toà biết khi gửi ý kiến, và dùng nó làm cơ sở yêu cầu bên kia thực hiện cam kết.
Có cần luật sư khi thương lượng sau bản án không?
Không bắt buộc. Với vụ đơn giản, hai bên tự nói chuyện và ghi lại rõ ràng là đủ. Với vụ có tài sản lớn, bất động sản, nhiều người liên quan, nhờ người làm nghề xem câu chữ của thoả thuận giúp tránh những chỗ hiểu hai nghĩa về sau.
Thoả thuận ở giai đoạn thi hành án có cần báo cho cơ quan thi hành án không?
Nên báo, nhất là khi đã có quyết định thi hành án. Cơ quan thi hành án dân sự có thể ghi nhận thoả thuận về việc thi hành. Nếu bên phải thi hành không thực hiện đúng, bên được thi hành có thể yêu cầu tiếp tục thi hành phần còn lại theo bản án.
Đang có biện pháp khẩn cấp tạm thời thì thoả thuận có gỡ được không?
Biện pháp khẩn cấp tạm thời do toà quyết định nên việc huỷ bỏ phải theo thủ tục: người đã yêu cầu áp dụng có thể đề nghị toà huỷ bỏ khi không còn cần thiết. Hai bên nên ghi rõ trong thoả thuận ai sẽ làm đề nghị này và vào thời điểm nào.