Trong vụ án hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 cho phép người kháng cáo trình bày trực tiếp với toà án đã xét xử sơ thẩm hoặc toà án cấp phúc thẩm về việc kháng cáo; toà phải lập biên bản, và biên bản đó có giá trị như việc kháng cáo bằng đơn. Cách này hữu ích cho người không biết chữ, người không tự viết được, hoặc người đang ở ngay toà và muốn kháng cáo ngay mà chưa chuẩn bị đơn.
Án dân sự, hành chính không có cơ chế tương tự: luật tố tụng dân sự và hành chính đòi hỏi đơn kháng cáo, người không tự viết được thì nhờ người khác làm hộ đơn, nhưng chính người kháng cáo vẫn phải ký tên hoặc điểm chỉ. Bài này chỉ nói về án hình sự: ai dùng được cách trình bày trực tiếp, đến đâu, biên bản ghi gì, và vì sao nên kiểm kỹ trước khi ký.
Ai dùng được và dùng ở đâu
Bất kỳ người nào có quyền kháng cáo trong vụ án hình sự đều có thể chọn trình bày trực tiếp: bị cáo đang tại ngoại, bị hại, người đại diện của bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Người bào chữa trong những trường hợp được quyền kháng cáo cũng có thể làm theo cách này, dù trên thực tế người bào chữa thường dùng đơn.
Nơi trình bày là toà án đã xét xử sơ thẩm hoặc toà án cấp phúc thẩm. Từ ngày 01/7/2025, phần lớn vụ án hình sự sơ thẩm do toà án nhân dân khu vực xử, toà phúc thẩm thường là toà án nhân dân cấp tỉnh. Người kháng cáo đến bộ phận tiếp nhận đơn của toà, nói rõ muốn kháng cáo bản án nào và đề nghị toà lập biên bản.
Với bị cáo đang bị tạm giam, con đường thường dùng là gửi đơn qua trại tạm giam. Tuy vậy, nếu bị cáo có mặt tại toà, như ngay sau khi tuyên án, có thể bày tỏ ý định kháng cáo; cách toà ghi nhận trong tình huống đó tuỳ thực tế, nên người bào chữa hoặc chính bị cáo vẫn cần bảo đảm có một đơn hoặc biên bản rõ ràng được lập trong hạn.
Vì sao luật hình sự có cách kháng cáo này
Tố tụng hình sự có những người tham gia mà hoàn cảnh khác hẳn đương sự trong một vụ dân sự. Bị hại có thể là người cao tuổi ở vùng xa, người vừa trải qua thương tích, người ít học; bị cáo tại ngoại có thể là lao động phổ thông chưa từng viết một lá đơn gửi cơ quan nhà nước. Nếu chỉ chấp nhận đơn viết, những người này dễ mất quyền chỉ vì không biết trình bày thành văn trong 15 ngày.
Vì vậy Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 đặt hai đường song song: gửi đơn, hoặc đến toà nói trực tiếp để toà ghi lại. Cả hai đều phải có cùng những thông tin cốt lõi, chỉ khác người cầm bút. Với đơn, người kháng cáo tự viết hoặc nhờ viết; với biên bản, cán bộ toà viết theo lời người kháng cáo và người kháng cáo ký xác nhận.
Cần hiểu đúng một điểm: trình bày trực tiếp không phải là "nói miệng cho có". Kết quả của nó vẫn là một văn bản nằm trong hồ sơ vụ án, được toà phúc thẩm đọc như một đơn. Biên bản ghi sơ sài thì kháng cáo cũng sơ sài, nên phần lớn bài này nói về việc làm sao để biên bản phản ánh đủ ý của bạn.
Biên bản về việc kháng cáo nên ghi những gì
Biên bản do toà lập thay cho đơn, nên nội dung của nó cần đủ những gì một đơn kháng cáo phải có. Khi cán bộ lập biên bản, để ý xem biên bản đã thể hiện các ý sau chưa:
- Ngày, giờ, địa điểm lập biên bản, tên người lập; ngày này dùng để xác định ngày kháng cáo.
- Họ tên, địa chỉ, tư cách tố tụng của người kháng cáo: bị cáo, bị hại, nguyên đơn dân sự hay ai khác.
- Bản án, quyết định bị kháng cáo: số, ngày tuyên, toà đã xử.
- Phạm vi kháng cáo: phần hình phạt, tội danh, phần bồi thường, xử lý vật chứng hay phần nào khác.
- Lý do và yêu cầu cụ thể của người kháng cáo, ghi đúng ý họ nói, không bị tóm tắt sai lệch.
- Tài liệu, đồ vật người kháng cáo nộp kèm, nếu có.
- Chữ ký hoặc điểm chỉ của người kháng cáo và của người lập biên bản.
Luật tố tụng hình sự cho phép người kháng cáo nộp kèm chứng cứ, tài liệu, đồ vật bổ sung cùng lúc với việc trình bày trực tiếp. Nếu bạn có giấy tờ về tình tiết giảm nhẹ hay về bồi thường, mang theo để ghi vào biên bản.
Trình tự trình bày trực tiếp tại toà
Một lượt trình bày trực tiếp thường diễn ra như sau. Nên đi sớm trong giờ hành chính, mang theo giấy tờ tuỳ thân và bản án hoặc trích lục nếu có:
- Đến bộ phận tiếp nhận đơn của toà đã xét xử sơ thẩm hoặc toà cấp phúc thẩm, xuất trình giấy tờ tuỳ thân.
- Nói rõ bạn có quyền kháng cáo trong vụ án nào, với tư cách gì, và muốn kháng cáo bằng cách trình bày trực tiếp.
- Trình bày lần lượt: kháng cáo phần nào của bản án, vì sao, và đề nghị toà phúc thẩm xem xét theo hướng nào.
- Nộp kèm tài liệu, đồ vật bổ sung nếu có, đề nghị ghi danh mục vào biên bản.
- Đề nghị cán bộ đọc lại biên bản, hoặc tự đọc lại; sửa những chỗ ghi chưa đúng ý trước khi ký.
- Ký hoặc điểm chỉ vào biên bản; xin một bản sao hoặc ghi lại thông tin biên bản như ngày lập, người lập.
Không có quy định bắt bạn phải trình bày bằng ngôn ngữ chuyên môn. Bạn nói bằng lời thường, cán bộ toà ghi lại. Việc của bạn là kiểm xem chữ trên biên bản có đúng điều mình muốn nói không.
Những điểm cần cẩn thận khi ký biên bản
Đọc lại trước khi ký. Biên bản thay cho đơn, nên một chữ ghi sai có thể làm phạm vi kháng cáo hẹp hơn ý bạn. Người không biết chữ có quyền đề nghị đọc lại cho mình nghe; nếu đi cùng người thân biết chữ, nhờ họ đọc kiểm.
Kiểm phạm vi kháng cáo. Nếu bạn muốn kháng cáo cả phần hình phạt lẫn phần bồi thường, xem biên bản có ghi đủ cả hai không. Sau khi hết hạn kháng cáo, việc bổ sung không được vượt quá phạm vi đã kháng cáo.
Ghi đủ yêu cầu. Ví dụ giả định: một bị hại muốn đề nghị tăng mức bồi thường chi phí điều trị và cả khoản thu nhập bị mất. Nếu biên bản chỉ ghi "đề nghị tăng bồi thường", nên đề nghị ghi rõ hai khoản để toà phúc thẩm biết phạm vi.
Giữ thông tin biên bản. Ngày lập, toà lập, người lập là thông tin bạn cần khi hỏi tiến độ. Nếu được cấp bản sao, cất cùng bản án; nếu không, tự ghi lại ngay khi ra khỏi phòng.
Ví dụ giả định: bị hại cao tuổi kháng cáo phần bồi thường
Ví dụ giả định: một người bị hại ngoài bảy mươi tuổi ở vùng nông thôn bị thương trong một vụ cố ý gây thương tích. Bản án sơ thẩm xử bị cáo và buộc bồi thường chi phí điều trị, nhưng không tính khoản thu nhập bị mất trong thời gian ông phải nằm viện và nghỉ dưỡng, vì hồ sơ sơ thẩm thiếu giấy tờ chứng minh. Ông không quen viết đơn, con cái đi làm xa.
Ông nhờ một người cháu chở lên toà đã xử sơ thẩm khi hạn còn hơn một tuần, mang theo bản án, giấy ra viện và giấy xác nhận của hợp tác xã nơi ông làm việc về thu nhập hằng tháng. Tại bộ phận tiếp nhận, ông nói rõ mình là bị hại, không kháng cáo phần hình phạt mà chỉ kháng cáo phần bồi thường, đề nghị toà phúc thẩm buộc bị cáo bồi thường thêm khoản thu nhập bị mất. Cán bộ lập biên bản, ghi danh mục hai giấy tờ nộp kèm.
Trước khi điểm chỉ, người cháu đọc lại biên bản cho ông nghe và phát hiện dòng yêu cầu chỉ ghi "đề nghị xem xét lại bồi thường". Ông đề nghị sửa thành yêu cầu cụ thể về khoản thu nhập bị mất và thời gian tính, cán bộ ghi bổ sung. Chi tiết nhỏ ấy giúp toà phúc thẩm biết đúng ông muốn gì, thay vì phải đoán từ một câu chung chung. Kết quả ở phúc thẩm thế nào còn tuỳ chứng cứ và đánh giá của hội đồng xét xử; điều ông làm được là giữ quyền kháng cáo đúng phạm vi mình cần.
Trình bày trực tiếp, gửi đơn: chọn cách nào
Hai cách đều hợp lệ trong án hình sự. Mỗi cách hợp với một hoàn cảnh:
| Tiêu chí | Trình bày trực tiếp | Gửi đơn |
|---|---|---|
| Người không biết chữ, khó viết | Phù hợp, toà ghi lại | Phải nhờ người viết hộ |
| Đang ở xa toà | Phải đến toà | Gửi bưu điện được |
| Muốn chuẩn bị lý do kỹ | Dễ bỏ sót ý khi nói | Có thời gian cân nhắc từng câu |
| Ngày kháng cáo | Ngày toà lập biên bản | Ngày toà nhận đơn, ngày dấu bưu điện, hoặc ngày trại nhận với người bị tạm giam |
| Bằng chứng đã kháng cáo | Biên bản do toà lập | Bản sao đơn có ký nhận, biên lai gửi |
Không có cách nào hơn tuyệt đối. Người quen viết lách có thể thấy đơn dễ hơn; người lớn tuổi, ít chữ thường thấy trình bày trực tiếp nhẹ nhõm hơn, miễn là kiểm kỹ biên bản.
Sau khi toà lập biên bản và khi nào cần luật sư
Biên bản về việc kháng cáo đi theo cùng đường như một đơn: toà sơ thẩm kiểm tra, thông báo việc kháng cáo cho Viện kiểm sát và những người tham gia tố tụng liên quan, rồi chuyển hồ sơ lên toà phúc thẩm. Nếu bạn trình bày tại toà phúc thẩm, biên bản sẽ được ghép vào hồ sơ vụ án ở đó. Sau ngày lập biên bản, bạn vẫn có thể gửi thêm văn bản trình bày chi tiết lý do và tài liệu bổ sung.
Với bị hại, nhất là trong vụ có thương tích nặng hay thiệt hại lớn, việc xác định yêu cầu bồi thường cụ thể ở phúc thẩm thường cần người có chuyên môn giúp tính toán và chứng minh. Với bị cáo, khi bị kết tội nặng hoặc cho rằng mình bị kết tội oan, cần có người bào chữa.
Một lưu ý về giọng điệu: trình bày trực tiếp trước cán bộ toà không phải lúc để tranh cãi hay bày tỏ bức xúc. Cán bộ lập biên bản không quyết định kết quả; họ chỉ ghi lại điều bạn nói. Nói bình tĩnh, rõ ràng, đúng trọng tâm giúp biên bản phản ánh đúng ý bạn, và đó là tất cả những gì bạn cần ở bước này.
Câu hỏi thường gặp
Án dân sự có được kháng cáo bằng lời như án hình sự không?
Không. Luật tố tụng dân sự và hành chính đòi hỏi đơn kháng cáo. Người không tự viết được có thể nhờ người khác làm hộ đơn, đơn vẫn ghi tên người kháng cáo và người kháng cáo ký tên hoặc điểm chỉ. Cơ chế toà lập biên bản thay đơn là đặc thù của tố tụng hình sự.
Trình bày kháng cáo trực tiếp thì ngày kháng cáo là ngày nào?
Ngày kháng cáo được xác định theo ngày toà lập biên bản về việc kháng cáo. Vì vậy nên đi đủ sớm trong hạn và đề nghị ghi rõ ngày giờ trong biên bản, giữ lại thông tin đó.
Có thể trình bày kháng cáo tại toà phúc thẩm thay vì toà sơ thẩm không?
Có. Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 cho phép người kháng cáo trình bày trực tiếp với toà án đã xét xử sơ thẩm hoặc toà án cấp phúc thẩm. Chọn nơi thuận tiện cho bạn, nhưng kiểm trước địa chỉ và giờ làm việc.
Biên bản ghi sai ý thì sửa thế nào?
Trước khi ký, bạn có quyền đề nghị sửa những chỗ chưa đúng. Nếu đã ký rồi mới phát hiện, gửi văn bản trình bày lại ý kiến cho toà càng sớm càng tốt; khi hạn kháng cáo còn, bạn có thể bổ sung phạm vi, còn khi đã hết hạn thì không mở rộng được.
Có cần mang theo bản án khi trình bày kháng cáo trực tiếp không?
Nên mang bản án hoặc trích lục nếu có, để cán bộ ghi đúng số và ngày bản án. Nếu chưa có, cung cấp ngày tuyên án, tên toà và họ tên các bị cáo; toà vẫn tra được hồ sơ.