Khi toà sơ thẩm vi phạm thủ tục tố tụng hình sự, như xét xử mà không có người bào chữa trong trường hợp bắt buộc, không có người phiên dịch cho bị cáo không thông thạo tiếng Việt, xử vắng mặt bị cáo không đúng trường hợp luật cho phép, hoặc không triệu tập người tham gia tố tụng cần thiết, đó là căn cứ để kháng cáo. Vi phạm nghiêm trọng có thể khiến toà phúc thẩm huỷ bản án để xét xử lại.
Nhưng không phải sai sót nào cũng là vi phạm nghiêm trọng, và huỷ án không phải lúc nào cũng có lợi cho người kháng cáo. Bài này liệt kê các vi phạm hay gặp, cách nhận ra từ hồ sơ và diễn biến phiên toà, cách viết lý do, và những điều cần cân nhắc trước khi chọn hướng này.
Vì sao thủ tục quan trọng không kém nội dung
Thủ tục tố tụng tồn tại để bảo đảm bị cáo có cơ hội thật sự tự bảo vệ, bị hại được nói, và toà nghe đủ các bên trước khi phán quyết. Một bản án có thể đúng về kết luận nhưng nếu bị cáo không được bào chữa trong trường hợp luật bắt buộc, không hiểu tiếng nói tại phiên toà, hoặc không được nói lời sau cùng, thì kết luận đó được hình thành mà thiếu một phần tiếng nói cần có.
Vì vậy Bộ luật Tố tụng hình sự cho phép toà phúc thẩm huỷ bản án sơ thẩm khi có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Khái niệm "nghiêm trọng" ở đây thường hiểu là vi phạm xâm hại nghiêm trọng quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng, hoặc ảnh hưởng tới việc xác định sự thật khách quan. Sai sót nhỏ như ghi nhầm ngày ở một văn bản, không ảnh hưởng tới quyền của ai, thường chỉ được nhắc rút kinh nghiệm.
Phân biệt hai loại này giúp bạn viết lý do đúng trọng tâm. Đơn liệt kê hàng chục sai sót vặt dễ làm loãng một vi phạm thật sự nghiêm trọng nằm ở giữa. Nên chọn một hai vi phạm có ảnh hưởng rõ nhất, chứng minh thật chắc, và chỉ nhắc ngắn các sai sót còn lại nếu cần.
Các vi phạm hay gặp và cách nhận ra
Bảng liệt kê những vi phạm thường được nêu trong kháng cáo hình sự, theo nguyên lý của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Mức độ nghiêm trọng của từng trường hợp do toà phúc thẩm đánh giá.
| Vi phạm | Dấu hiệu nhận ra | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Không có người bào chữa trong trường hợp bắt buộc | Bị cáo dưới 18 tuổi, có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần, hoặc bị xử về tội có khung cao nhất rất nặng, mà phiên toà không có người bào chữa và bị cáo không từ chối hợp lệ | Thường được coi là vi phạm nghiêm trọng |
| Không có người phiên dịch, người dịch thuật | Bị cáo là người dân tộc thiểu số không thông thạo tiếng Việt, người nước ngoài, người khuyết tật nghe, nói mà không có người phiên dịch phù hợp | Bị cáo không hiểu được cáo buộc và không tự bảo vệ được |
| Xử vắng mặt bị cáo không đúng trường hợp | Bị cáo không có mặt mà không thuộc các trường hợp luật cho phép xử vắng mặt, như bỏ trốn đã truy nã không có kết quả hay bị cáo đề nghị xử vắng mặt | Bị cáo mất quyền trình bày, tranh luận |
| Không triệu tập người tham gia tố tụng cần thiết | Bị hại, người có quyền lợi liên quan, người làm chứng then chốt không được triệu tập, không được thông báo | Thiếu một bên, sự thật có thể chưa được làm rõ |
| Thành phần hội đồng xét xử không đúng | Người tiến hành tố tụng thuộc trường hợp phải từ chối hoặc bị thay đổi mà vẫn tham gia | Ảnh hưởng tới tính khách quan |
| Không bảo đảm quyền nói lời sau cùng | Biên bản phiên toà cho thấy bị cáo không được nói lời sau cùng | Quyền cơ bản của bị cáo bị xâm phạm |
Biên bản phiên toà là tài liệu quan trọng để chứng minh nhiều vi phạm. Bị cáo, người bào chữa có quyền xem biên bản và yêu cầu ghi sửa đổi, bổ sung theo quy định.
Những vi phạm ở giai đoạn trước phiên toà
Không giao quyết định đưa vụ án ra xét xử đúng thời hạn. Bị cáo phải nhận quyết định đưa vụ án ra xét xử và các văn bản cần thiết trong thời hạn luật định trước khi mở phiên toà, để có thời gian chuẩn bị bào chữa. Nhận quá sát ngày xử, hoặc không nhận, ảnh hưởng tới quyền chuẩn bị của bị cáo.
Không giao bản cáo trạng. Bị cáo cần biết mình bị truy tố về hành vi gì, theo điều luật nào. Không được giao cáo trạng là thiếu sót lớn.
Người bào chữa không được tiếp cận hồ sơ. Nếu người bào chữa bị từ chối đọc, sao chụp hồ sơ không đúng quy định, khả năng bào chữa bị hạn chế.
Thu thập chứng cứ trái quy định. Lời khai lấy khi không có người bào chữa trong trường hợp bắt buộc, hoặc không có người đại diện của người dưới 18 tuổi, có thể bị loại khỏi chứng cứ. Đây là vấn đề của giai đoạn điều tra, nhưng nếu bản án vẫn dựa vào những chứng cứ đó, kháng cáo có thể nêu.
Viết lý do kháng cáo về vi phạm thủ tục
Một lý do tốt cho thấy ba điều: vi phạm là gì, bằng chứng ở đâu, và nó ảnh hưởng tới quyền của bị cáo ra sao.
- Mô tả vi phạm cụ thể, có thời điểm: ví dụ giả định "tại phiên toà ngày…, bị cáo không có người phiên dịch tiếng dân tộc dù không thông thạo tiếng Việt".
- Chỉ ra bằng chứng: biên bản phiên toà, biên bản giao nhận văn bản, giấy tờ chứng minh tuổi hoặc tình trạng sức khoẻ của bị cáo.
- Giải thích ảnh hưởng: bị cáo không hiểu được câu hỏi, không trình bày được tình tiết có lợi, không được bào chữa.
- Nêu yêu cầu: đề nghị toà phúc thẩm huỷ bản án sơ thẩm để xét xử lại, hoặc yêu cầu khác phù hợp nếu toà phúc thẩm có thể tự khắc phục.
- Nếu đồng thời có lý do về nội dung, như xin giảm án hay kêu oan, viết thành mục riêng, xác định rõ yêu cầu chính và yêu cầu dự phòng.
Ví dụ giả định: bị cáo không hiểu tiếng nói tại phiên toà
Một người đàn ông dân tộc thiểu số ở một xã vùng cao của Lào Cai bị xử về một tội liên quan tới việc vận chuyển lâm sản. Ông nói được vài câu tiếng Việt khi mua bán ở chợ nhưng không đọc được chữ, không hiểu các thuật ngữ pháp lý. Phiên sơ thẩm không có người phiên dịch; biên bản ghi bị cáo "thừa nhận hành vi" sau những câu trả lời rất ngắn. Ông không có người bào chữa vì vụ của ông không thuộc diện bắt buộc và gia đình không biết tới trợ giúp pháp lý.
Sau phiên toà, con trai ông tìm tới Trung tâm trợ giúp pháp lý của tỉnh, vì ông thuộc diện người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng đặc biệt khó khăn. Trợ giúp viên pháp lý giúp ông làm đơn kháng cáo đúng hạn, nêu việc không có người phiên dịch, kèm xác nhận của chính quyền xã về việc ông không thông thạo tiếng Việt. Đơn đề nghị huỷ bản án để xét xử lại với người phiên dịch, đồng thời nêu yêu cầu dự phòng là xem xét lại hình phạt nếu toà phúc thẩm tự khắc phục được.
Ở ví dụ này, vi phạm chạm đúng vào khả năng tự bảo vệ của bị cáo: ông không hiểu mình bị buộc tội gì nên không thể trình bày những tình tiết có lợi. Đó là loại vi phạm mà toà phúc thẩm thường xem xét nghiêm túc.
Cân nhắc trước khi chọn hướng huỷ án
Huỷ án không có nghĩa bị cáo thắng. Khi bản án bị huỷ để xét xử lại, vụ án quay về cấp sơ thẩm, thêm nhiều tháng chờ đợi. Nếu bị cáo đang bị tạm giam, việc tạm giam có thể tiếp tục trong thời gian đó theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Kết quả xét xử lại cũng không chắc tốt hơn bản án cũ.
Vì vậy, với người kháng cáo xin giảm án mà phát hiện một vi phạm thủ tục, câu hỏi thật sự là: mình muốn toà phúc thẩm sửa luôn theo hướng có lợi, hay muốn vụ án được xử lại từ đầu? Nếu vi phạm đã được khắc phục trong thực tế, ví dụ bị cáo đã có người bào chữa ở giai đoạn phúc thẩm và hiểu rõ cáo buộc, có khi hướng sửa án có lợi hơn huỷ án. Nếu vi phạm khiến bị cáo không thể tự bảo vệ, như không hiểu tiếng nói tại phiên toà, thì huỷ án là chính đáng.
Với bị hại, vi phạm thủ tục cũng có thể là căn cứ kháng cáo, ví dụ không được triệu tập tới phiên toà nên không trình bày được thiệt hại. Bị hại cân nhắc tương tự: huỷ án kéo dài thời gian nhận bồi thường.
Khi nào cần luật sư
Nhận ra vi phạm thủ tục đòi hỏi đọc biên bản phiên toà, đối chiếu thời hạn, biết các trường hợp luật cho phép và không cho phép. Đây là việc của người làm nghề. Nếu bị cáo thuộc diện bào chữa bắt buộc mà ở sơ thẩm không có người bào chữa, việc đầu tiên ở giai đoạn kháng cáo là bảo đảm có người bào chữa, qua mời hoặc qua trợ giúp pháp lý, chứ không chỉ viết đơn kêu vi phạm.
Người thuộc diện trợ giúp pháp lý, như người dưới 18 tuổi, người thuộc hộ nghèo, người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt khó khăn và một số nhóm khác theo luật, có thể đề nghị Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, thành phố. Những vụ này cần người làm nghề đọc hồ sơ trước khi quyết định đi theo hướng huỷ án hay sửa án.
Câu hỏi thường gặp
Bị cáo tự từ chối luật sư ở sơ thẩm thì có kháng cáo vì thiếu người bào chữa được không?
Tuỳ trường hợp. Với một số diện bào chữa bắt buộc, bị cáo hoặc người đại diện có quyền từ chối và việc từ chối hợp lệ được ghi nhận. Với người dưới 18 tuổi và người có nhược điểm về thể chất, tâm thần, luật đặt yêu cầu chặt hơn. Cần xem biên bản và hỏi luật sư.
Toà phúc thẩm có tự khắc phục được vi phạm thủ tục không?
Một số thiếu sót có thể được khắc phục ở phúc thẩm, ví dụ bổ sung tài liệu hay triệu tập người làm chứng. Vi phạm nghiêm trọng làm mất quyền tự bảo vệ của bị cáo ở sơ thẩm thường dẫn tới huỷ án để xét xử lại.
Ghi sai tên, sai ngày trong bản án có phải là căn cứ huỷ án không?
Thường không. Sai sót về chính tả, số liệu do nhầm lẫn mà không ảnh hưởng tới nội dung được sửa bằng thủ tục đính chính. Chỉ vi phạm xâm hại quyền của người tham gia tố tụng hoặc ảnh hưởng tới việc xác định sự thật mới có thể dẫn tới huỷ án.
Người dân tộc thiểu số nói được tiếng Việt cơ bản có cần phiên dịch không?
Người tham gia tố tụng có quyền dùng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình. Nếu bị cáo không thông thạo tiếng Việt đến mức hiểu được cáo buộc và các câu hỏi tại phiên toà, cần có người phiên dịch. Việc đánh giá thông thạo hay không phụ thuộc thực tế từng người.
Bị hại không được triệu tập tới phiên sơ thẩm thì kháng cáo thế nào?
Bị hại có thể kháng cáo nêu việc không được triệu tập, ảnh hưởng tới quyền trình bày thiệt hại và quan điểm về hình phạt. Hạn kháng cáo với người vắng mặt tính theo quy định riêng, thường từ khi nhận hoặc được niêm yết bản án.
Huỷ án để xét xử lại thì bị cáo có phải ở trong trại tạm giam thêm không?
Có thể. Việc tạm giam trong thời gian chờ xét xử lại do cơ quan có thẩm quyền quyết định theo quy định. Đây là một yếu tố cần cân nhắc khi chọn hướng đề nghị huỷ án thay vì sửa án.