Khi bản án ghi yêu cầu của bạn "không có căn cứ chấp nhận", phần lớn trường hợp toà muốn nói bạn chưa chứng minh được yêu cầu bằng chứng cứ đủ giá trị, chứ không phải toà cho rằng bạn nói dối. Kháng cáo chỉ có cơ hội khi bạn chỉ ra được toà đã bỏ qua chứng cứ có sẵn, áp dụng sai quy định, hoặc bạn có chứng cứ mới mà luật cho phép xem xét ở phúc thẩm.
Câu "không có căn cứ" xuất hiện rất nhiều trong bản án dân sự, kinh doanh thương mại, lao động. Người đọc thường thấy bị xúc phạm và muốn kháng cáo ngay. Bài này giúp bạn bình tĩnh đọc câu đó, phân loại ba tình huống đằng sau nó, và quyết định có nên kháng cáo hay không, nếu có thì phải chuẩn bị gì để không lặp lại thất bại ở cấp sơ thẩm.
Câu "không có căn cứ" thường có nghĩa gì
Trong tố tụng dân sự, đương sự đưa ra yêu cầu thì phải chứng minh yêu cầu đó có căn cứ và hợp pháp, trừ những tình tiết không phải chứng minh theo luật (như tình tiết rõ ràng mà mọi người đều biết, hoặc đã được xác định trong bản án có hiệu lực, hoặc bên kia đã thừa nhận). Khi toà ghi "không có căn cứ chấp nhận", toà đang kết luận rằng nghĩa vụ chứng minh này chưa được thực hiện xong.
Câu này có thể mang ba nghĩa khác nhau tuỳ đoạn nhận định đi trước nó. Thứ nhất, không có chứng cứ nào cho yêu cầu đó. Thứ hai, có chứng cứ nhưng toà cho rằng chứng cứ không đủ giá trị: bản photo không có bản gốc, lời khai một phía, tài liệu không rõ nguồn. Thứ ba, có chứng cứ và đủ giá trị nhưng toà cho rằng về mặt pháp luật yêu cầu không được chấp nhận, ví dụ khoản lãi vượt mức luật cho phép. Ba nghĩa này đòi hỏi ba cách xử lý khác nhau trong kháng cáo.
Vì vậy, đừng dừng lại ở câu kết luận. Hãy đọc ngược lên vài đoạn để xem toà đã nói gì về chứng cứ của yêu cầu đó trước khi đi tới câu "không có căn cứ".
Ba tình huống và hướng xử lý
Bảng giúp bạn xếp yêu cầu bị bác của mình vào đúng tình huống. Cùng một bản án có thể có yêu cầu thuộc tình huống này, yêu cầu khác thuộc tình huống khác.
| Tình huống | Đoạn nhận định thường viết | Hướng xử lý khi kháng cáo |
|---|---|---|
| Không có chứng cứ | "Nguyên đơn không cung cấp được tài liệu chứng minh…" | Chỉ có hướng nếu bạn có chứng cứ mới với lý do chính đáng hoặc toà đã từ chối thu thập chứng cứ bạn đề nghị |
| Chứng cứ không đủ giá trị | "Tài liệu là bản photo, không có bản gốc đối chiếu…", "lời khai không có tài liệu khác chứng minh…" | Bổ sung bản gốc, tài liệu xác nhận, hoặc lập luận vì sao chứng cứ đã có đủ giá trị |
| Không phù hợp pháp luật | "Yêu cầu tính lãi theo mức… không phù hợp quy định…" | Lập luận về áp dụng pháp luật, không phải về chứng cứ |
| Hỗn hợp | Một phần yêu cầu được chấp nhận, phần còn lại "không có căn cứ" | Tách từng khoản, xếp mỗi khoản vào một trong ba tình huống trên |
Nếu yêu cầu của bạn rơi vào hàng đầu tiên và bạn không có gì mới, kháng cáo phần đó rất khó thay đổi kết quả. Đây là lúc nên cân nhắc nghiêm túc việc dừng lại hoặc thương lượng.
Khi chứng cứ đã có mà toà vẫn nói "không có căn cứ"
Kiểm xem chứng cứ có thật sự nằm trong hồ sơ không. Nhiều người nghĩ đã nộp nhưng thực ra chỉ mang tới phiên hoà giải để xem rồi mang về, hoặc gửi cho thư ký qua tin nhắn mà không có biên bản giao nộp. Tài liệu không được đưa vào hồ sơ thì toà không có căn cứ để xem xét.
Nếu đã có trong hồ sơ, chỉ ra vị trí và nội dung. Lý do kháng cáo nên nêu tên tài liệu, ngày nộp, và điều tài liệu đó chứng minh. Ví dụ giả định: "Sao kê tài khoản do ngân hàng cung cấp theo yêu cầu của toà ngày 15/6 thể hiện ba lần chuyển tiền, tổng 450 triệu đồng".
Trả lời đúng lý do toà loại chứng cứ. Nếu toà nói bản photo không có bản gốc, hãy nộp bản gốc hoặc giải thích vì sao bản gốc không còn và có tài liệu nào khác xác nhận. Lặp lại "tài liệu này là thật" mà không trả lời lý do bị loại sẽ không thuyết phục.
Gom chứng cứ gián tiếp thành chuỗi. Một tin nhắn đơn lẻ có thể yếu, nhưng tin nhắn cộng sao kê cùng ngày cộng lời khai người làm chứng cùng chỉ về một sự kiện thì mạnh hơn nhiều. Lý do kháng cáo có thể chỉ ra rằng toà đã xem từng chứng cứ riêng lẻ mà không xem chúng trong mối liên hệ.
Khi chứng cứ còn thiếu thật: bù được đến đâu ở phúc thẩm
Luật tố tụng dân sự cho phép đương sự bổ sung chứng cứ ở phúc thẩm nhưng có giới hạn. Toà phúc thẩm xem xét những tài liệu mà ở sơ thẩm toà đã yêu cầu nộp nhưng đương sự không nộp được vì có lý do chính đáng, những tài liệu mà trước đó toà sơ thẩm không yêu cầu nộp, và những tài liệu chỉ có sau khi xét xử sơ thẩm. Tài liệu bạn có sẵn từ lâu, toà đã yêu cầu mà bạn không nộp, không có lý do gì, thì rất khó được chấp nhận.
Vì vậy, nếu bạn định bù phần chứng minh ở phúc thẩm, hãy chuẩn bị lời giải thích cho từng tài liệu: vì sao trước đây chưa có, hoặc vì sao có mà không nộp được. Lý do chính đáng thường gặp: tài liệu do cơ quan, tổ chức khác giữ và họ chưa cung cấp dù bạn đã yêu cầu bằng văn bản; tài liệu bị thất lạc và mới tìm lại; tài liệu chỉ hình thành sau phiên toà như kết quả giám định ở một thủ tục khác.
Nếu tài liệu đang ở cơ quan khác mà bạn không tự lấy được, hãy đề nghị toà thu thập, kèm bằng chứng bạn đã yêu cầu mà không được cung cấp. Đây là con đường hợp pháp và được luật thừa nhận, không nên tìm cách lấy tài liệu bằng các đường không chính thức vì có thể làm chứng cứ bị loại.
Quy trình quyết định trong mười lăm ngày
Với những yêu cầu bị bác vì "không có căn cứ", một quy trình gọn giúp bạn quyết định trong thời hạn kháng cáo:
- Liệt kê từng yêu cầu bị bác và số tiền, quyền lợi gắn với mỗi yêu cầu.
- Với mỗi yêu cầu, đọc đoạn nhận định và xếp vào một trong ba tình huống ở bảng trên.
- Với tình huống "chứng cứ không đủ giá trị", liệt kê tài liệu có thể bổ sung và kiểm xem lấy được trong thời gian ngắn không.
- Với tình huống "không có chứng cứ", kiểm xem có tài liệu mới thật sự, có lý do chính đáng cho việc chưa nộp, hoặc toà đã từ chối thu thập theo đề nghị của bạn không.
- So sánh lợi ích của yêu cầu với chi phí kháng cáo, tạm ứng án phí phúc thẩm và thời gian. Bỏ bớt yêu cầu yếu.
- Viết lý do kháng cáo cho những yêu cầu còn lại, mỗi yêu cầu gắn với chứng cứ cụ thể, nộp đơn trong hạn.
Nếu cả quy trình cho thấy không yêu cầu nào có hướng bù chứng cứ, quyết định không kháng cáo cũng là một quyết định có trách nhiệm. Nó giúp bạn dồn sức cho việc thi hành phần bản án có lợi hoặc thương lượng phần còn lại.
Bài học để không thua vì "không có căn cứ" thêm lần nữa
Phần lớn thất bại kiểu này bắt nguồn từ cách giữ giấy tờ từ trước khi có tranh chấp: cho vay không có giấy, giao tiền mặt không biên nhận, thoả thuận miệng qua điện thoại, thay đổi giá trị hợp đồng mà không có phụ lục. Ở giai đoạn kháng cáo, điều này không sửa được nữa, nhưng bạn có thể tận dụng mọi dấu vết còn lại: sao kê, tin nhắn, lời khai của người có mặt, tài liệu kế toán.
Trong quá trình phúc thẩm, hãy nộp tài liệu có biên bản giao nhận, giữ bản sao, ghi lại ngày nộp. Nếu toà yêu cầu bổ sung, trả lời bằng văn bản đúng hạn, kể cả khi bạn không có tài liệu thì cũng nói rõ lý do. Những dấu vết này giúp bạn chứng minh mình đã làm tròn nghĩa vụ chứng minh trong khả năng.
Nếu số tiền tranh chấp lớn hoặc chứng cứ phức tạp, nên có luật sư hoặc người làm nghề đọc lại phần nhận định trước khi quyết định. Đôi khi một chứng cứ bạn cho là yếu lại có giá trị khi được trình bày đúng cách, và ngược lại.
Hiểu lầm hay gặp sau khi bị bác yêu cầu
"Toà phải tự đi tìm chứng cứ cho mình." Trong vụ án dân sự, toà chỉ thu thập chứng cứ trong những trường hợp luật quy định, chủ yếu khi đương sự đã tự thu thập mà không được và có đề nghị. Nghĩa vụ chứng minh trước hết vẫn thuộc người đưa ra yêu cầu.
"Lên phúc thẩm thì nộp gì cũng được." Chứng cứ mới ở phúc thẩm chỉ được xem xét khi có lý do chính đáng hoặc thuộc những trường hợp luật cho phép. Tài liệu có sẵn mà cố ý giữ lại tới phúc thẩm rất dễ bị gạt.
"Có người làm chứng là đủ." Lời khai người làm chứng có giá trị nhưng toà sẽ cân nhắc mối quan hệ của họ với các bên, việc họ có trực tiếp chứng kiến không và lời khai có khớp tài liệu khác không. Một lời khai đơn lẻ của người thân thường khó thắng tài liệu có xác nhận.
"Bên kia không chứng minh được mình sai thì mình đúng." Người đưa ra yêu cầu phải chứng minh yêu cầu của mình. Việc bên kia không đưa được chứng cứ phản bác không tự động biến yêu cầu của bạn thành có căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
"Không có căn cứ" có nghĩa toà cho rằng mình nói dối không?
Thường không. Câu này chủ yếu nói rằng yêu cầu chưa được chứng minh bằng chứng cứ đủ giá trị theo quy định. Toà không kết luận về đạo đức của người đưa ra yêu cầu. Hiểu đúng điều này giúp bạn tập trung vào việc bù chứng cứ thay vì tranh cãi cảm xúc.
Có thể nộp chứng cứ mới kèm đơn kháng cáo không?
Có thể gửi kèm, đồng thời giải thích vì sao trước đây chưa nộp. Toà phúc thẩm sẽ xem xét tài liệu đó có thuộc trường hợp được chấp nhận hay không. Gửi sớm giúp bên kia và toà có thời gian xem xét, tránh để tới phiên toà mới đưa ra.
Toà sơ thẩm không yêu cầu mình nộp thêm thì có lỗi không?
Đương sự có nghĩa vụ chủ động đưa chứng cứ cho yêu cầu của mình. Tuy nhiên, nếu toà không yêu cầu nộp một tài liệu mà sau đó lại dựa vào sự thiếu vắng của nó để bác yêu cầu, tài liệu đó thuộc diện có thể được xem xét ở phúc thẩm. Hãy nêu rõ điều này trong lý do.
Bên kia đã thừa nhận tại phiên hoà giải thì có cần chứng minh nữa không?
Tình tiết mà đương sự bên kia thừa nhận có thể không phải chứng minh, nhưng sự thừa nhận phải được ghi nhận trong biên bản hoặc văn bản có trong hồ sơ. Nếu bên kia nói miệng rồi sau đó phủ nhận và không có biên bản, sự thừa nhận đó khó dùng.
Kháng cáo một yêu cầu bị bác có làm ảnh hưởng phần mình đã thắng không?
Toà phúc thẩm xem xét phần bị kháng cáo và phần có liên quan. Phần bạn thắng có thể bị xem lại nếu bên kia cũng kháng cáo, hoặc nếu nó liên quan chặt với phần bạn kháng cáo. Hãy hỏi người làm nghề về mức độ liên quan trong vụ của mình.