Khi ly hôn, tài sản chung của vợ chồng về nguyên tắc được chia đôi, nhưng có tính đến hoàn cảnh của mỗi bên, công sức đóng góp, việc bảo vệ lợi ích chính đáng trong sản xuất kinh doanh và nghề nghiệp, và lỗi của mỗi bên. Nếu bản án sơ thẩm chia đôi máy móc mà bỏ qua các yếu tố này, hoặc chia lệch mà không giải thích vì sao, bạn có căn cứ để kháng cáo phần chia tài sản.
Bài này không bàn chuyện xác định một món là tài sản chung hay riêng — việc đó có bài riêng ngay trong danh mục này. Ở đây giả định hai bên đã đồng ý, hoặc toà đã xác định đúng, khối tài sản chung gồm những gì; câu hỏi chỉ còn là chia theo tỷ lệ nào và vì sao. Nội dung dựa trên nguyên tắc của Luật Hôn nhân và gia đình 2014; vụ việc có tài sản lớn hoặc nhiều doanh nghiệp nên có luật sư đọc hồ sơ.
"Chia đôi" là điểm xuất phát, không phải đáp án
Nhiều người nghĩ luật buộc chia đôi tuyệt đối. Thật ra luật lấy chia đôi làm điểm xuất phát rồi điều chỉnh theo bốn yếu tố. Bản án sơ thẩm vì thế có thể chia sáu – bốn, bảy – ba hoặc giữ nguyên năm – năm, miễn là nêu được lý do dựa trên chứng cứ.
Điều này có hai hệ quả cho người định kháng cáo. Nếu toà chia đôi, bạn muốn được phần lớn hơn thì phải chứng minh một hoặc vài yếu tố nghiêng hẳn về phía mình, và toà sơ thẩm đã đánh giá chưa đúng. Nếu toà chia lệch về phía bên kia, bạn cần chỉ ra lý do toà dùng để chia lệch là không có căn cứ hoặc đã bị phóng đại.
Cũng cần phân biệt tỷ lệ chia với giá trị tài sản. Hai bên có thể đồng ý chia đôi nhưng toà định giá căn nhà thấp hơn giá thị trường, khiến người nhận tiền chênh lệch thiệt. Trường hợp đó vấn đề nằm ở khâu định giá chứ không ở tỷ lệ, và đơn kháng cáo nên gọi đúng tên vấn đề để toà phúc thẩm xem đúng chỗ, thay vì tranh luận tỷ lệ một cách vô ích.
Kháng cáo kiểu "không đồng ý tỷ lệ chia" mà không chỉ ra yếu tố nào bị đánh giá sai sẽ chỉ là một ý kiến khác với bản án, chứ chưa phải lý do để sửa bản án. Toà phúc thẩm xem lại toàn bộ phần bị kháng cáo, nhưng họ cần bạn chỉ chỗ.
Bốn yếu tố và chứng cứ cho từng yếu tố
Mỗi yếu tố có loại chứng cứ riêng. Đọc lại phần nhận định của bản án, đánh dấu yếu tố nào toà đã nhắc, yếu tố nào bị bỏ qua, rồi đối chiếu với bảng dưới.
| Yếu tố | Toà xem điều gì | Chứng cứ thường dùng |
|---|---|---|
| Hoàn cảnh gia đình và của vợ, chồng | Sức khoẻ, tuổi tác, khả năng lao động, ai nuôi con sau ly hôn, chỗ ở | Hồ sơ bệnh án, giấy tờ về chỗ ở, quyết định giao con |
| Công sức đóng góp | Ai tạo ra, duy trì, phát triển tài sản; lao động trong gia đình | Sao kê, hợp đồng, nhân chứng, giấy tờ góp vốn |
| Lợi ích chính đáng trong sản xuất, kinh doanh, nghề nghiệp | Ai đang trực tiếp dùng tài sản để làm ăn, hành nghề | Giấy đăng ký kinh doanh, hợp đồng với khách hàng |
| Lỗi của mỗi bên | Vi phạm quyền, nghĩa vụ vợ chồng dẫn tới ly hôn | Tài liệu về bạo lực gia đình, bỏ bê, phá tán tài sản |
Lưu ý yếu tố thứ ba: nó thường không làm thay đổi tỷ lệ, mà quyết định ai nhận hiện vật. Người đang làm ăn bằng chiếc xe tải hay xưởng nhỏ có thể được nhận hiện vật và trả phần chênh lệch cho bên kia, để không làm đứt sinh kế.
Công sức đóng góp: chỗ hay tranh luận nhất
Lao động trong gia đình được tính như lao động có thu nhập. Luật ghi nhận rõ điều này. Người ở nhà chăm con, nội trợ, chăm cha mẹ chồng hoặc vợ không phải là người "không đóng góp". Nếu bản án lập luận rằng một bên không đi làm nên đóng góp ít, đó là chỗ có thể kháng cáo.
Tiền từ tài sản riêng góp vào tài sản chung. Ví dụ giả định: người vợ bán căn nhà được cha mẹ tặng riêng trước khi cưới, lấy tiền góp vào mua căn hộ chung. Khi chia, phần đóng góp từ tài sản riêng đó là yếu tố công sức đáng nêu, nếu chứng minh được dòng tiền.
Ai trả nợ vay mua tài sản. Căn nhà mua trả góp mười năm, phần lớn khoản trả hằng tháng đi từ tài khoản lương của một người. Sao kê theo thời gian là chứng cứ rõ nhất; lời khai "một mình trả hết" thì không đủ.
Người phá tán tài sản chung. Một bên đã bán, cầm cố hoặc chi tiêu tài sản chung cho việc riêng mà không có sự đồng ý của bên kia. Nếu có chứng cứ, điều này có thể được tính khi chia, cả ở góc công sức lẫn góc lỗi.
Yếu tố lỗi: dùng đúng mức
Lỗi của mỗi bên được tính khi chia tài sản là lỗi trong việc vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng, như bạo lực gia đình, ngoại tình dẫn tới đổ vỡ, bỏ mặc gia đình, phá tán tài sản. Nhưng luật không biến việc chia tài sản thành hình phạt. Toà thường cân nhắc lỗi như một yếu tố điều chỉnh, không phải lý do để một bên mất gần hết phần của mình.
Khi kháng cáo dựa trên lỗi, bạn cần hai thứ: chứng cứ về hành vi, và sự liên hệ giữa hành vi đó với hôn nhân đổ vỡ hay với tài sản bị hao hụt. Tin đồn, lời kể của người quen không có giấy tờ đi kèm, hoặc hình ảnh có nguồn gốc không rõ ràng thường không đứng vững.
Ngược lại, nếu bạn là bên bị toà quy lỗi và chia phần ít hơn, hãy đọc kỹ toà dựa vào chứng cứ nào. Nếu chứng cứ đó yếu, chưa được đối chất, hoặc bản án suy diễn từ một lời khai một phía, đó là lý do kháng cáo. Trang về chứng cứ của cụm có bài riêng về ghi âm, tin nhắn, hình ảnh camera trong vụ ly hôn.
Ví dụ giả định: đọc lại một bản án chia đôi
Hai vợ chồng cưới nhau mười hai năm, khối tài sản chung toà xác định gồm một căn nhà phố và một cửa hàng tạp hoá. Người chồng làm công ty, lương ổn định; người vợ đứng cửa hàng, đồng thời đưa đón hai con và chăm mẹ chồng bị bệnh lâu năm. Bản án sơ thẩm chia đôi, giao nhà cho chồng, giao cửa hàng cho vợ, bên nhận phần lớn hơn trả chênh lệch. Phần nhận định chỉ có một câu: "xét công sức hai bên ngang nhau".
Đọc theo bốn yếu tố, người vợ thấy ít nhất hai chỗ hổng. Thứ nhất, bản án không nhắc tới việc chăm mẹ chồng nhiều năm và nuôi hai con, trong khi lao động trong gia đình phải được tính như lao động có thu nhập. Thứ hai, toà giao hai con cho người vợ nuôi nhưng không cân nhắc hoàn cảnh này khi chia, dù luật yêu cầu bảo vệ quyền lợi của vợ, con chưa thành niên. Mỗi chỗ hổng ứng với một nhóm chứng cứ: xác nhận của tổ dân phố về việc chăm sóc người bệnh, hồ sơ bệnh án, giấy tờ nhà trường.
Người chồng đọc cùng bản án cũng có lý lẽ của mình: toàn bộ tiền trả góp căn nhà đi từ tài khoản lương của anh. Nếu anh kháng cáo, anh sẽ phải chứng minh bằng sao kê và chỉ ra bản án chưa đánh giá công sức đó. Ví dụ này cho thấy cùng một câu "công sức ngang nhau" có thể bị cả hai phía kháng cáo, và người chuẩn bị chứng cứ cụ thể hơn sẽ có lợi thế.
Chuẩn bị kháng cáo phần tỷ lệ chia
Một trình tự chuẩn bị gọn để không bỏ sót, bắt đầu ngay khi nhận bản án:
- Lập bảng tài sản theo bản án: tên tài sản, giá trị toà xác định, ai nhận hiện vật, ai nhận tiền chênh lệch.
- Tính lại tỷ lệ thực tế mỗi bên nhận được; có khi bản án ghi chia đôi nhưng cách định giá làm một bên nhận ít hơn.
- Đánh dấu yếu tố nào trong bốn yếu tố toà đã nhắc, nhắc ra sao, yếu tố nào bị bỏ qua.
- Ghép từng yếu tố bị đánh giá sai với chứng cứ cụ thể: số trang, tên tài liệu.
- Viết yêu cầu bằng con số rõ ràng: đề nghị chia theo tỷ lệ nào, hoặc giao hiện vật nào cho ai.
- Ghi chú tài liệu mới và lý do chưa nộp ở sơ thẩm.
Nếu bạn chỉ thấy cách định giá sai mà tỷ lệ thì đúng, kháng cáo nên tập trung vào việc định giá lại; bài về chia nhà đất trong danh mục này nói kỹ hơn về chuyện định giá.
Tính được mất trước khi nộp đơn
Kháng cáo phần tài sản kéo theo tạm ứng án phí phúc thẩm, thời gian chờ và có thể cả chi phí định giá lại. Nếu chênh lệch bạn đòi thêm không lớn so với những chi phí đó, hoặc chứng cứ của bạn mỏng, nên cân nhắc thương lượng với bên kia. Nhiều cặp sau khi có bản án sơ thẩm lại dễ thoả thuận hơn, vì cả hai đã thấy toà nhìn vụ việc thế nào.
Cũng nên nhớ bên kia có thể kháng cáo ngược. Bạn kháng cáo đòi tỷ lệ cao hơn thì bên kia có thể kháng cáo đòi phần của họ, và toà phúc thẩm xem xét cả hai. Kháng cáo không bảo đảm phần của bạn chỉ có thể tăng.
Với khối tài sản lớn, có cổ phần, phần vốn góp trong công ty hoặc bất động sản ở nhiều nơi, bạn nên có luật sư đọc hồ sơ trước khi quyết định. Muốn có một ý kiến ban đầu nhanh, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, gửi kèm bảng tài sản và phần nhận định của bản án.
Câu hỏi thường gặp
Luật có buộc chia đôi tài sản chung khi ly hôn không?
Chia đôi là nguyên tắc xuất phát, nhưng toà điều chỉnh theo hoàn cảnh mỗi bên, công sức đóng góp, lợi ích chính đáng trong làm ăn, nghề nghiệp và lỗi của mỗi bên. Vì vậy tỷ lệ chia trong bản án có thể khác năm mươi – năm mươi.
Ở nhà nội trợ, chăm con có được tính công sức khi chia tài sản không?
Có. Lao động trong gia đình được tính như lao động có thu nhập. Nếu bản án đánh giá thấp đóng góp chỉ vì một bên không đi làm có lương, đó là điểm có thể nêu trong kháng cáo.
Bên kia ngoại tình thì mình có được chia phần lớn hơn không?
Lỗi của mỗi bên là một yếu tố được cân nhắc, nhưng không tự động làm tỷ lệ chia thay đổi nhiều. Bạn cần chứng cứ về hành vi và cho thấy nó ảnh hưởng tới hôn nhân hoặc tài sản ra sao.
Kháng cáo phần tài sản thì bên kia có thể được chia nhiều hơn không?
Có thể, nếu bên kia cũng kháng cáo hoặc Viện kiểm sát kháng nghị phần đó. Toà phúc thẩm xem xét mọi kháng cáo, kháng nghị hợp lệ, nên kết quả không chỉ đi theo một chiều.
Đang kinh doanh bằng tài sản chung thì có được giữ hiện vật không?
Toà cân nhắc bảo vệ lợi ích chính đáng của bên đang làm ăn, hành nghề bằng tài sản đó. Thường bên này được nhận hiện vật và thanh toán phần chênh lệch cho bên kia theo giá trị đã định.
Muốn thương lượng lại sau khi đã kháng cáo có được không?
Được. Hai bên vẫn có thể thoả thuận ở giai đoạn phúc thẩm. Nếu thoả thuận tự nguyện, không trái pháp luật và đạo đức xã hội, toà phúc thẩm có thể công nhận; thủ tục cụ thể thuộc giai đoạn phiên phúc thẩm.