Người không biết chữ vẫn kháng cáo được. Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, người kháng cáo có thể tự làm đơn hoặc nhờ người khác làm hộ; đơn vẫn phải ghi họ tên, địa chỉ của chính người kháng cáo, và người kháng cáo ký tên hoặc điểm chỉ ở cuối đơn. Luật Tố tụng hành chính 2015 đi theo cách tương tự. Trong vụ án hình sự còn có thêm lựa chọn đến toà trình bày trực tiếp để toà lập biên bản thay cho đơn.
Các luật tố tụng cũng quy định tiếng nói, chữ viết dùng tại toà là tiếng Việt, nhưng người tham gia tố tụng có quyền dùng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình, khi đó phải có người phiên dịch; người khuyết tật nghe, nói, nhìn được dùng ngôn ngữ, ký hiệu dành riêng và có người dịch lại. Bài này hướng dẫn cách làm đơn cho người không biết chữ, người cao tuổi mắt kém, người dân tộc thiểu số không rành tiếng Việt và người khuyết tật, sao cho đơn đúng ý và không bị toà yêu cầu làm lại.
Mỗi hoàn cảnh, một cách làm đơn
Không có một khuôn chung cho mọi người. Bảng dưới đây gợi ý cách làm phù hợp với từng hoàn cảnh hay gặp; chi tiết từng bước nằm ở các mục sau:
| Hoàn cảnh | Cách làm đơn | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Không biết chữ, nghe nói tiếng Việt bình thường | Nhờ người tin cậy viết hộ theo lời mình, rồi điểm chỉ | Người viết hộ phải đọc lại toàn bộ đơn cho mình nghe trước khi điểm chỉ |
| Cao tuổi, mắt kém, tay run nhưng biết chữ | Nhờ viết hộ, tự ký nếu ký được, không ký được thì điểm chỉ | Chữ ký nên giống chữ ký đã dùng trong hồ sơ sơ thẩm |
| Người dân tộc thiểu số không rành tiếng Việt | Nhờ người biết cả hai thứ tiếng viết đơn bằng tiếng Việt theo lời mình | Ghi trong đơn đề nghị toà bố trí người phiên dịch ở giai đoạn phúc thẩm |
| Người khiếm thị, khiếm thính | Nhờ viết hộ; người khiếm thính có thể cần người biết ngôn ngữ ký hiệu giúp truyền đạt | Ghi rõ nhu cầu hỗ trợ để toà sắp xếp người dịch lại |
| Vụ án hình sự, người kháng cáo đến được toà | Có thể trình bày trực tiếp để toà lập biên bản | Đề nghị đọc lại biên bản trước khi điểm chỉ |
Với người đã mất năng lực hành vi hoặc bị hạn chế năng lực theo quyết định của toà, việc kháng cáo do người đại diện theo pháp luật thực hiện; đó là chuyện về quyền kháng cáo, không phải chuyện biết chữ hay không. Người không biết chữ nhưng minh mẫn vẫn là người tự quyết định có kháng cáo hay không.
Nhờ người viết hộ: trình tự an toàn
Người viết hộ chỉ là người cầm bút. Quyết định kháng cáo phần nào, vì sao và yêu cầu gì phải là của bạn. Một lượt viết hộ cẩn thận thường đi như sau:
- Chọn người viết hộ là người bạn tin, không có quyền lợi đối lập với bạn trong vụ án. Tránh nhờ chính người của bên kia, dù họ tỏ ra nhiệt tình.
- Mang bản án hoặc trích lục ra để người viết hộ chép đúng số bản án, ngày tuyên, tên toà và tên các bên.
- Nói bằng lời của mình: bạn không đồng ý với phần nào của bản án, vì sao, muốn toà phúc thẩm làm gì. Người viết hộ ghi lại, có thể sắp xếp câu chữ cho gọn nhưng không thêm ý mới.
- Ở phần thông tin người kháng cáo, ghi họ tên, địa chỉ, cách liên lạc của bạn, không phải của người viết hộ.
- Người viết hộ đọc to toàn bộ đơn cho bạn nghe, từng câu. Chỗ nào chưa đúng ý thì sửa ngay.
- Bạn ký tên hoặc điểm chỉ ở cuối đơn. Người viết hộ có thể ghi thêm một dòng ở dưới cho biết mình viết hộ theo lời bạn và đã đọc lại cho bạn nghe, kèm họ tên của họ.
- Sao hoặc chụp lại đơn trước khi nộp, cất một bản ở nhà cùng bản án.
Dòng ghi chú của người viết hộ không phải điều luật bắt buộc, nhưng giúp toà hiểu ngay vì sao chữ viết trong đơn khác với chữ ký, và giảm nguy cơ sau này có người cho rằng đơn không đúng ý bạn.
Điểm chỉ thế nào cho rõ, và khi nào nên ký
Điểm chỉ là in dấu vân tay thay cho chữ ký. Dấu vân tay cần rõ nét, không nhoè, đặt ngay tại chỗ dành cho chữ ký của người kháng cáo. Nếu dấu đầu bị nhoè, in thêm dấu khác bên cạnh thay vì in đè lên. Có nơi quen ghi dưới dấu vân tay một dòng cho biết đó là dấu vân tay của ai, ngón nào; ghi như vậy giúp việc đối chiếu về sau thuận tiện hơn.
Người biết ký tên nhưng không viết được cả lá đơn thì nên ký thay vì điểm chỉ, và nên ký giống chữ ký đã dùng trong bản tự khai, biên bản hoà giải hay các giấy tờ ở giai đoạn sơ thẩm. Toà đối chiếu được chữ ký với hồ sơ đang có, nên chữ ký lạ dễ khiến toà hỏi lại.
Một sai sót hay gặp là người viết hộ ký tên của chính họ vào chỗ của người kháng cáo, vì nghĩ mình đã viết thì mình ký. Đơn như vậy không thể hiện ý chí của người có quyền kháng cáo và thường bị yêu cầu làm lại. Nếu người viết hộ muốn đứng tên với vai trò người đại diện theo uỷ quyền, đó là chuyện khác: phải có văn bản uỷ quyền phù hợp, và phạm vi uỷ quyền kháng cáo cần được ghi rõ.
Không rành tiếng Việt: quyền dùng tiếng dân tộc và người phiên dịch
Đơn nên làm bằng tiếng Việt. Vì tiếng Việt là ngôn ngữ dùng trong tố tụng, đơn bằng tiếng Việt được toà xử lý ngay. Người biết cả tiếng dân tộc lẫn tiếng Việt, như con cháu, người cùng thôn, cán bộ trợ giúp pháp lý, có thể nghe bạn trình bày bằng tiếng mẹ đẻ rồi viết đơn bằng tiếng Việt, sau đó dịch lại cho bạn nghe trước khi điểm chỉ.
Nếu đã lỡ viết bằng tiếng dân tộc. Đừng bỏ đơn. Nộp đúng hạn và kèm bản dịch tiếng Việt càng sớm càng tốt; nếu chưa có bản dịch, hỏi ngay toà nơi nộp đơn cần bổ sung thế nào. Điều quan trọng là có đơn trong hạn.
Đề nghị phiên dịch ngay trong đơn. Ghi một câu: người kháng cáo sử dụng tiếng dân tộc nào và đề nghị toà bố trí người phiên dịch khi làm việc, khi xét xử phúc thẩm. Toà biết trước thì sắp xếp được, tránh phải hoãn phiên vì thiếu người dịch.
Người nước ngoài và giấy tờ tiếng nước ngoài. Nguyên tắc tương tự: đơn và tài liệu nộp cho toà cần có bản tiếng Việt; tài liệu tiếng nước ngoài thường phải kèm bản dịch hợp lệ. Việc dịch, chứng thực mất thời gian, nên làm đơn kháng cáo trước, tài liệu dịch gửi bổ sung sau.
Người khuyết tật nghe, nói, nhìn: chuẩn bị những gì
Các luật tố tụng cho người khuyết tật nghe, nói, nhìn được dùng ngôn ngữ, ký hiệu, chữ dành riêng cho người khuyết tật, khi đó cần có người biết thứ ngôn ngữ ấy để dịch lại. Khi làm đơn, nên lưu ý:
- Người khiếm thị có thể nhờ viết hộ như người không biết chữ; người viết hộ đọc lại toàn bộ đơn, người kháng cáo ký hoặc điểm chỉ.
- Người khiếm thính, khiếm khuyết về nói nên có người biết ngôn ngữ ký hiệu giúp truyền đạt khi làm đơn, để người viết hộ ghi đúng ý chứ không đoán.
- Ghi trong đơn loại hỗ trợ cần có, ví dụ người dịch ngôn ngữ ký hiệu, để toà chuẩn bị cho các buổi làm việc và phiên phúc thẩm.
- Kèm giấy tờ về tình trạng khuyết tật nếu có, vừa giúp toà sắp xếp hỗ trợ, vừa có thể liên quan tới việc xin miễn tạm ứng án phí phúc thẩm theo quy định về án phí, lệ phí toà án.
- Nếu không tự đến toà được, gửi đơn qua bưu điện hoặc nhờ người mang đơn đã ký đi nộp; giữ biên lai hoặc bản sao có ký nhận.
Danh sách người được miễn án phí và điều kiện kèm theo có thể thay đổi, nên hỏi toà hoặc đối chiếu văn bản hiện hành trước khi nộp đơn đề nghị miễn.
Những lỗi làm đơn viết hộ bị trả về hoặc sai ý
Lỗi thứ nhất là người viết hộ tự thêm ý. Có người viết hộ "cho mạnh" bằng cách thêm yêu cầu mà người kháng cáo không nói, như đòi thêm một khoản tiền hay kháng cáo luôn phần đã chấp nhận. Kháng cáo là quyền của bạn; đơn chứa yêu cầu bạn không muốn có thể khiến vụ việc đi theo hướng bạn không lường, và nếu bên kia cũng kháng cáo thì mọi thứ càng rối.
Lỗi thứ hai là ghi thông tin của người viết hộ thay cho người kháng cáo, nhất là địa chỉ. Thông báo của toà, như thông báo nộp tạm ứng án phí phúc thẩm, sẽ gửi tới địa chỉ ghi trong đơn. Nếu bạn ở nhà con cháu trong thời gian này, ghi rõ địa chỉ đang ở và người nhận giúp, đồng thời ghi địa chỉ thường trú như trong bản án để toà đối chiếu.
Lỗi thứ ba là để hạn trôi vì chờ người biết chữ rảnh. Hạn kháng cáo không kéo dài vì người kháng cáo không biết chữ. Nếu trong nhà không ai viết được, tìm đến trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước, tổ chức đoàn thể ở xã, phường, hoặc, trong án hình sự, đến toà trình bày trực tiếp. Chậm một tuần để tìm người viết đẹp là thiệt hơn nhiều so với một lá đơn chữ xấu nhưng đúng hạn.
Ai có thể giúp miễn phí và khi nào cần luật sư
Luật Trợ giúp pháp lý quy định một số nhóm người được trợ giúp pháp lý miễn phí, trong đó có người thuộc hộ nghèo, người có công với cách mạng, trẻ em, người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn, và một số nhóm khác khi đáp ứng điều kiện luật định. Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, thành phố có thể cử người giúp làm đơn, giải thích bản án, thậm chí tham gia tố tụng. Danh sách và điều kiện chính xác nên hỏi trực tiếp trung tâm.
Khi vụ việc liên quan tới nhà đất, số tiền lớn, quyền nuôi con hay hình phạt nặng, việc chỉ có người viết hộ là chưa đủ. Bạn cần người hiểu luật đọc bản án, chỉ ra điểm nào có cơ sở kháng cáo và viết lý do sao cho toà phúc thẩm hiểu. Con cháu có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để nắm bức tranh chung trước, rồi đưa bạn đi gặp luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý với bản án trong tay.
Câu hỏi thường gặp
Người không biết chữ có bắt buộc phải có người làm chứng khi nhờ viết hộ đơn kháng cáo không?
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cho phép nhờ người khác làm hộ đơn kháng cáo, yêu cầu đơn ghi thông tin của người kháng cáo và có chữ ký hoặc điểm chỉ của họ. Một số toà có thể hướng dẫn thêm cách làm, nên hỏi nơi nộp đơn để làm đúng ngay một lần.
Con cháu có thể đứng tên đơn kháng cáo thay cho ông bà không biết chữ không?
Không đứng tên thay được nếu ông bà vẫn minh mẫn và là người có quyền kháng cáo. Con cháu chỉ viết hộ, hoặc nếu muốn thay mặt tham gia giai đoạn phúc thẩm thì cần văn bản uỷ quyền phù hợp có nội dung kháng cáo, trong những loại án luật cho phép uỷ quyền.
Đơn kháng cáo viết bằng tiếng dân tộc có được toà nhận không?
Nên nộp đơn đúng hạn dù đã lỡ viết bằng tiếng dân tộc, rồi kèm hoặc bổ sung bản dịch tiếng Việt sớm nhất có thể và hỏi toà cần bổ sung thế nào. Cách an toàn hơn là nhờ người biết hai thứ tiếng viết đơn bằng tiếng Việt ngay từ đầu.
Ai trả tiền người phiên dịch tại phiên phúc thẩm?
Việc bố trí và chi phí người phiên dịch trong tố tụng được quy định trong các văn bản về chi phí tố tụng và có thể khác nhau tuỳ loại án. Hãy ghi đề nghị phiên dịch trong đơn và hỏi toà về cách bố trí, chi phí trong vụ việc của bạn.
Mắt kém không đọc được bản án thì làm sao biết mình thua ở đâu?
Nhờ người tin cậy đọc to phần quyết định và phần nhận định liên quan tới yêu cầu của bạn. Nếu bạn thuộc diện được trợ giúp pháp lý, trung tâm trợ giúp pháp lý có thể giải thích bản án và giúp xác định phần nên kháng cáo.
Người không biết chữ có thể kháng cáo bằng lời trong vụ án dân sự không?
Không. Cách trình bày trực tiếp để toà lập biên bản thay đơn là của tố tụng hình sự. Trong án dân sự, hành chính, bạn cần có đơn, có thể nhờ người khác làm hộ, và bạn ký tên hoặc điểm chỉ vào đơn.