Nếu ở sơ thẩm bạn đã đề nghị toà thu thập một chứng cứ quan trọng, triệu tập người làm chứng hoặc xem xét, thẩm định tại chỗ mà toà từ chối không có lý do thoả đáng hoặc bỏ qua đề nghị, đó có thể là lý do kháng cáo. Điều kiện là bạn chứng minh được mình đã đề nghị đúng cách, chứng cứ đó liên quan trực tiếp tới phần bị kháng cáo, và việc thiếu nó đã ảnh hưởng tới kết quả.
Lý do này nằm giữa hai nhóm: vừa liên quan thủ tục thu thập chứng cứ, vừa liên quan việc xác định sự thật. Bài giúp bạn kiểm lại đề nghị đã làm ở sơ thẩm, đánh giá việc toà từ chối, và viết lý do kháng cáo kèm đề nghị cụ thể cho toà phúc thẩm. Phần chi tiết về cách viết đơn đề nghị thu thập chứng cứ ngay từ đầu vụ án, hoặc về người làm chứng nói chung, có bài riêng ở các chuyên mục khác.
Khi nào đương sự được đề nghị toà thu thập chứng cứ
Trong vụ án dân sự, đương sự trước hết tự thu thập chứng cứ cho yêu cầu của mình. Khi đã áp dụng các biện pháp cần thiết mà không tự thu thập được, đương sự có quyền đề nghị toà án tiến hành thu thập. Các biện pháp toà có thể áp dụng gồm lấy lời khai đương sự, người làm chứng; đối chất; trưng cầu giám định; định giá tài sản; xem xét, thẩm định tại chỗ; yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu; uỷ thác thu thập chứng cứ và một số biện pháp khác theo luật.
Đề nghị thu thập chứng cứ cần làm bằng văn bản, nêu rõ vấn đề cần chứng minh, chứng cứ cần thu thập, lý do tự mình không thu thập được, họ tên và địa chỉ của người đang giữ chứng cứ. Nếu toà không chấp nhận, toà phải thông báo cho đương sự và nêu lý do. Đây là điểm mấu chốt: một đề nghị đúng cách mà bị từ chối không có lý do, hoặc bị bỏ qua không trả lời, là căn cứ đáng kể khi kháng cáo.
Trong vụ án hành chính, nguyên lý tương tự; người khởi kiện thường cần toà yêu cầu cơ quan ban hành quyết định cung cấp hồ sơ. Trong vụ án hình sự, việc thu thập chứng cứ chủ yếu do cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện, nhưng người tham gia tố tụng có quyền đề nghị.
Kiểm lại đề nghị bạn đã làm ở sơ thẩm
Trước khi viết lý do kháng cáo, hãy trả lời những câu sau dựa trên giấy tờ bạn đang giữ:
- Đề nghị có bằng văn bản không? Đề nghị nói miệng tại phiên hoà giải mà không ghi vào biên bản thường khó chứng minh.
- Có bằng chứng đã nộp không? Bản sao có dấu nhận của toà, biên lai bưu chính, hoặc nội dung đề nghị được ghi trong biên bản phiên họp, biên bản phiên toà.
- Đề nghị có đủ nội dung không? Nêu rõ tài liệu gì, ai giữ, ở đâu, chứng minh điều gì, vì sao bạn không tự lấy được.
- Bạn đã tự cố gắng chưa? Có văn bản gửi ngân hàng, cơ quan đất đai, bệnh viện… mà bị từ chối hoặc không trả lời không?
- Toà phản hồi thế nào? Có văn bản từ chối kèm lý do không, hay hoàn toàn im lặng; bản án có nhắc tới đề nghị này không?
- Chứng cứ đó liên quan tới phần nào của bản án? Nó có thể làm thay đổi phần quyết định nào nếu được thu thập?
Nếu câu đầu và câu thứ hai trả lời "không", lý do kháng cáo dựa vào việc toà từ chối sẽ rất yếu. Khi đó nên chuyển hướng sang đề nghị toà phúc thẩm thu thập với lý do mới, nếu có.
Các loại đề nghị bị từ chối và cách nêu
Các tình huống trong bảng là ví dụ giả định, minh hoạ cách gắn đề nghị bị từ chối với hậu quả trong bản án.
| Đề nghị đã làm ở sơ thẩm | Hậu quả trong bản án | Cách nêu lý do và đề nghị |
|---|---|---|
| Yêu cầu toà lấy sao kê tài khoản của bị đơn để chứng minh đã nhận tiền | Bản án bác yêu cầu đòi tiền vì "không có căn cứ chứng minh việc giao tiền" | Nêu đề nghị đã nộp ngày nào, toà không trả lời; đề nghị toà phúc thẩm thu thập sao kê |
| Đề nghị xem xét, thẩm định tại chỗ ranh giới đất | Bản án xác định ranh giới theo lời khai một bên | Nêu việc chưa xem xét tại chỗ; đề nghị toà phúc thẩm thực hiện hoặc huỷ phần này nếu không bổ sung được |
| Đề nghị triệu tập người làm chứng có mặt lúc giao tiền | Bản án không nhắc tới người làm chứng này | Nêu tên, địa chỉ, nội dung họ có thể làm rõ; đề nghị triệu tập ở phúc thẩm |
| Đề nghị yêu cầu cơ quan đất đai cung cấp hồ sơ cấp giấy chứng nhận | Bản án xác định nguồn gốc đất không có hồ sơ gốc | Nêu đề nghị bị từ chối với lý do không thoả đáng; đề nghị thu thập hồ sơ |
Cột giữa là phần quan trọng nhất: bạn phải chỉ được sự vắng mặt của chứng cứ đã dẫn tới kết luận bất lợi nào. Nếu bản án không dựa vào điểm đó, việc thiếu chứng cứ không đủ làm lý do kháng cáo.
Toà phúc thẩm có thể làm gì với đề nghị này
Toà phúc thẩm có thể tự thu thập, bổ sung chứng cứ trong phạm vi xét xử phúc thẩm: yêu cầu cơ quan cung cấp tài liệu, triệu tập người làm chứng, trưng cầu giám định, định giá, xem xét tại chỗ. Nếu chứng cứ bổ sung được thì toà có thể đánh giá lại và sửa bản án. Vì vậy đề nghị chính trong kháng cáo thường là "đề nghị toà phúc thẩm thu thập chứng cứ X và sửa bản án theo hướng Y".
Trường hợp việc thu thập chứng cứ và chứng minh chưa được thực hiện đầy đủ mà cấp phúc thẩm không thể thực hiện bổ sung được, luật cho phép huỷ bản án sơ thẩm để xét xử lại. Ví dụ giả định: cần đo đạc, xem xét tại chỗ một khu đất rộng với nhiều hộ liền kề, việc này phù hợp hơn khi làm lại từ sơ thẩm. Bạn có thể nêu đề nghị thay thế là huỷ phần bản án tương ứng.
Hãy viết cả hai đề nghị theo thứ tự ưu tiên. Toà phúc thẩm sẽ quyết định hướng nào phù hợp; bạn chỉ cần cho họ thấy bạn đã cân nhắc cả hai và lý do của mỗi hướng.
Những trường hợp toà từ chối có lý do
Chứng cứ không liên quan tới vấn đề cần chứng minh. Nếu tài liệu bạn đề nghị thu thập không giúp làm rõ yêu cầu đang tranh chấp, toà có thể từ chối. Kháng cáo khi đó cần chứng minh mối liên quan mà toà sơ thẩm đã không thấy.
Bạn chưa tự cố gắng thu thập. Toà có thể từ chối khi bạn chưa chứng minh được mình đã cố gắng lấy tài liệu mà không được. Ở giai đoạn kháng cáo, hãy bổ sung bằng chứng về việc đã yêu cầu, ví dụ văn bản gửi cơ quan giữ tài liệu.
Đề nghị đưa ra quá muộn. Đề nghị đưa ra sát phiên toà, sau phiên họp kiểm tra việc giao nộp chứng cứ, không có lý do chính đáng, có thể bị từ chối. Nếu lý do muộn là chính đáng, hãy nêu rõ.
Chứng cứ đã đủ để kết luận. Toà có thể cho rằng các chứng cứ khác đã đủ. Kháng cáo cần chỉ ra vì sao chứng cứ hiện có chưa đủ, và chứng cứ bạn đề nghị sẽ làm thay đổi kết luận như thế nào.
Người làm chứng mới và khi nào cần luật sư
Nếu ở sơ thẩm bạn chưa từng nêu tên một người làm chứng, giờ mới tìm được, lý do không nằm ở việc toà từ chối mà nằm ở nhóm chứng cứ mới. Bạn cần giải thích vì sao trước đây không biết hoặc không liên lạc được với người đó, và đề nghị toà phúc thẩm lấy lời khai hoặc triệu tập. Kèm theo đề nghị nên có tên, địa chỉ, mối quan hệ với các bên và điều họ có thể làm rõ.
Vụ án mà kết quả phụ thuộc vào chứng cứ do người khác giữ, như tranh chấp đất có hồ sơ địa chính nhiều đời, tranh chấp tài chính cần dữ liệu ngân hàng, vụ án hành chính cần hồ sơ ban hành quyết định, thường đáng để có luật sư đồng hành ở giai đoạn phúc thẩm. Luật sư có thể đề nghị, theo dõi và lập luận về việc thu thập chứng cứ một cách bài bản hơn.
Viết lý do kháng cáo về chứng cứ bị từ chối
Một lý do có đủ thành phần thường đi theo trình tự sau, mỗi bước một hai câu:
- Nêu đề nghị đã làm: ngày nộp, nội dung đề nghị, tài liệu hoặc biện pháp cụ thể đã đề nghị toà thực hiện.
- Nêu phản hồi của toà: văn bản từ chối và lý do, hoặc việc không có phản hồi; bản án có nhắc tới hay không.
- Nêu nỗ lực tự thu thập: văn bản bạn đã gửi cơ quan, tổ chức đang giữ tài liệu, kết quả của nỗ lực đó.
- Nêu hậu quả: vì thiếu chứng cứ này, bản án kết luận điều gì ở phần nhận định nào, dẫn tới phần quyết định nào.
- Nêu đề nghị: toà phúc thẩm thu thập chứng cứ cụ thể để sửa phần quyết định; nếu không bổ sung được thì huỷ phần tương ứng để xét xử lại.
Kèm theo lý do, gửi bản sao đề nghị đã nộp ở sơ thẩm, bằng chứng đã nộp và văn bản bạn gửi cơ quan giữ tài liệu. Những giấy tờ này cho thấy bạn đã làm tròn phần việc của mình, điều mà toà phúc thẩm sẽ cân nhắc kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Toà sơ thẩm không trả lời đề nghị thu thập chứng cứ thì có phải là vi phạm không?
Nếu toà không chấp nhận đề nghị thì phải thông báo cho đương sự và nêu lý do. Việc im lặng hoàn toàn trước một đề nghị hợp lệ, nhất là khi chứng cứ đó quan trọng, có thể được nêu như thiếu sót trong thu thập chứng cứ khi kháng cáo.
Đề nghị nói miệng tại phiên toà có được tính không?
Nếu đề nghị được ghi vào biên bản phiên toà hoặc biên bản phiên họp thì có thể dẫn ra. Nếu không được ghi lại, rất khó chứng minh. Vì vậy các đề nghị quan trọng nên luôn làm bằng văn bản và giữ bản sao có xác nhận.
Toà phúc thẩm có bắt buộc phải thu thập chứng cứ theo đề nghị của mình không?
Không bắt buộc. Toà phúc thẩm xem xét đề nghị và quyết định có cần thiết hay không. Đề nghị càng cụ thể về tài liệu, người giữ, điều cần chứng minh và lý do bạn không tự lấy được thì càng có cơ hội được chấp nhận.
Chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ ai trả?
Người đề nghị thường phải tạm ứng chi phí, và việc ai chịu cuối cùng được xác định theo quy định về chi phí tố tụng tuỳ kết quả giải quyết. Mức cụ thể nên hỏi toà đang giải quyết hoặc đối chiếu văn bản hiện hành.
Người làm chứng không muốn ra toà thì sao?
Bạn có thể đề nghị toà triệu tập; người làm chứng được triệu tập có nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập, trừ lý do chính đáng. Nếu họ ở xa hoặc không thể đến, toà có thể áp dụng cách lấy lời khai khác theo quy định.