Trước khi bắt đầu phiên toà hoặc tại phiên toà phúc thẩm, người kháng cáo có quyền thay đổi, bổ sung kháng cáo; nhưng nếu thời hạn kháng cáo đã hết thì việc thay đổi, bổ sung không được vượt quá phạm vi kháng cáo ban đầu. Nói gọn: hết hạn rồi, bạn vẫn được thêm lý do, thêm lập luận, chỉnh lại cách nêu yêu cầu trong phần đã kháng cáo, nhưng không được kéo thêm phần mới của bản án vào hoặc đòi nhiều hơn những gì đơn ban đầu đã yêu cầu.
Nguyên tắc này có trong cả luật tố tụng dân sự, hành chính lẫn hình sự, với cách diễn đạt gần giống nhau. Vấn đề là ranh giới "phạm vi ban đầu" không phải lúc nào cũng hiển nhiên. Bài này giải thích ranh giới đó bằng ví dụ, chỉ cách viết văn bản bổ sung, và nói rõ những gì vẫn làm được khi đơn đầu viết quá sơ sài.
Phạm vi kháng cáo được xác định từ đâu
Phạm vi kháng cáo là phần bản án mà bạn yêu cầu toà cấp trên xem lại, và hướng mà bạn đề nghị sửa. Nó được xác định chủ yếu từ đơn kháng cáo hoặc lời kháng cáo đã ghi trong biên bản, cụ thể là phần "kháng cáo phần nào" và phần "yêu cầu toà phúc thẩm giải quyết gì". Lý do kháng cáo giải thích vì sao, còn phạm vi trả lời câu hỏi cái gì và tới đâu.
Ví dụ giả định: đơn kháng cáo ghi "kháng cáo phần quyết định về số tiền bồi thường, đề nghị toà phúc thẩm tăng mức bồi thường lên theo yêu cầu khởi kiện". Phạm vi ở đây là phần bồi thường, theo hướng tăng, tối đa bằng mức đã yêu cầu khi khởi kiện. Phần án phí sơ thẩm, phần tiền lãi, phần chi phí giám định nếu không được nhắc thì nằm ngoài phạm vi.
Đơn kháng cáo viết "kháng cáo toàn bộ bản án" thì phạm vi rộng, nhưng toà vẫn cần biết bạn muốn sửa theo hướng nào. Trong thực tế, toà sơ thẩm khi kiểm tra đơn có thể yêu cầu làm rõ; nếu bạn làm rõ lúc thời hạn còn, mọi việc đơn giản hơn nhiều.
Được và không được khi đã hết hạn kháng cáo
Bảng dưới đưa các ví dụ giả định để thấy ranh giới. Mỗi dòng giả sử đơn ban đầu đã nộp đúng hạn và thời hạn kháng cáo nay đã hết:
| Đơn ban đầu | Muốn bổ sung | Thường được xem là |
|---|---|---|
| Kháng cáo phần nợ gốc, đề nghị giảm còn một nửa | Thêm lý do: có biên nhận đã trả một phần | Trong phạm vi — bổ sung lý do, chứng cứ |
| Kháng cáo phần nợ gốc, đề nghị giảm còn một nửa | Đề nghị không phải trả gì | Vượt phạm vi — đòi nhiều hơn yêu cầu ban đầu |
| Kháng cáo phần nợ gốc | Kháng cáo thêm phần tiền lãi | Thường bị coi là thêm phần mới; tuy vậy phần lãi tính trên gốc có thể được toà xem như phần liên quan |
| Kháng cáo phần nuôi con | Kháng cáo thêm phần chia tài sản | Vượt phạm vi — phần mới của bản án |
| Bị cáo kháng cáo xin giảm hình phạt | Xin thêm hưởng án treo | Cần xem kỹ: cùng là phần hình phạt, theo hướng có lợi cho bị cáo; nên hỏi người bào chữa |
| Kháng cáo đề nghị huỷ bản án vì vi phạm thủ tục | Đề nghị sửa bản án theo hướng có lợi | Cần xem kỹ: cùng phần bản án nhưng đổi hướng yêu cầu; toà sẽ đánh giá theo nội dung |
Các dòng có chữ "cần xem kỹ" là vùng mà cách đánh giá tuỳ cụ thể từng vụ. Lời khuyên chung là viết đơn ban đầu đủ rộng ngay từ đầu, rồi nếu cần thì thu hẹp sau, vì thu hẹp luôn được phép còn mở rộng sau hạn thì không.
Những gì vẫn làm được sau khi hết hạn
Bổ sung lý do, lập luận. Đơn ban đầu chỉ ghi "bản án không khách quan"? Bạn vẫn được gửi văn bản trình bày rõ toà sai ở đâu, căn cứ vào tài liệu nào trong hồ sơ. Đây là việc nên làm, vì lý do cụ thể giúp hội đồng xét xử nắm vấn đề.
Nộp tài liệu, chứng cứ liên quan. Chứng cứ mới ở giai đoạn phúc thẩm được xem xét theo điều kiện luật định, thường là chứng cứ mà toà sơ thẩm đã yêu cầu giao nộp nhưng bạn không nộp được vì lý do chính đáng, hoặc chứng cứ mà toà sơ thẩm không yêu cầu. Bổ sung chứng cứ không làm thay đổi phạm vi kháng cáo.
Thu hẹp hoặc rút một phần. Sau hạn, bạn luôn được thu hẹp yêu cầu, rút một phần hay rút toàn bộ. Thu hẹp không bao giờ "vượt phạm vi".
Đề nghị toà thu thập chứng cứ, giám định, định giá lại. Đây là đề nghị về cách giải quyết phần đã kháng cáo, không phải yêu cầu mới. Nên nêu lý do vì sao cần và vì sao ở sơ thẩm chưa làm được.
Trình bày ý kiến về kháng cáo của bên kia. Nếu bên kia cũng kháng cáo, bạn được gửi ý kiến phản bác. Việc này không phải bổ sung kháng cáo của bạn, nên không bị giới hạn bởi phạm vi kháng cáo của bạn.
Viết văn bản bổ sung, thay đổi kháng cáo
Văn bản bổ sung nên ngắn và có cấu trúc, để thư ký và thẩm phán ghép được với đơn ban đầu. Gợi ý trình tự:
- Tiêu đề rõ: "Văn bản bổ sung (hoặc thay đổi) nội dung kháng cáo", kèm số bản án sơ thẩm và số thụ lý phúc thẩm nếu đã có.
- Nhắc lại ngắn gọn phạm vi kháng cáo ban đầu và ngày nộp đơn, để cho thấy bạn đang bổ sung trong khuôn khổ đó.
- Phần bổ sung lý do: đánh số từng ý, mỗi ý chỉ ra một chỗ trong bản án và một tài liệu trong hồ sơ chứng minh điều ngược lại.
- Phần thay đổi yêu cầu, nếu có: viết rõ yêu cầu cũ là gì, yêu cầu mới là gì, và xác nhận yêu cầu mới không vượt yêu cầu cũ.
- Danh mục tài liệu kèm theo, nếu có, ghi rõ đây là tài liệu đã có trong hồ sơ hay tài liệu mới, và vì sao chưa nộp ở sơ thẩm.
- Ký, ghi họ tên; nộp cho toà cấp phúc thẩm trước ngày mở phiên toà, đủ sớm để toà và các bên kịp nghiên cứu.
Nộp càng sát ngày xử càng bất lợi: hội đồng xét xử có ít thời gian đọc, bên kia có thể đề nghị hoãn để chuẩn bị ý kiến, và chính bạn mất cơ hội được toà hỏi lại những điểm chưa rõ.
Khi thời hạn kháng cáo vẫn còn
Nếu bạn nộp đơn sớm, ví dụ ngay vài ngày sau khi tuyên án, rồi đọc lại bản án và thấy đơn còn thiếu một phần, thì lúc thời hạn kháng cáo chưa hết bạn được thay đổi, bổ sung mà không bị giới hạn bởi phạm vi ban đầu. Cách gọn nhất là gửi ngay văn bản bổ sung kháng cáo, ghi rõ phần thêm, trước khi hết hạn.
Điều cần lưu ý là cách tính thời hạn: thời hạn được tính từ ngày tuyên án nếu bạn có mặt, hoặc từ ngày nhận bản án, ngày bản án được niêm yết nếu bạn vắng mặt, tuỳ trường hợp luật định. Chi tiết cách tính nên tra kỹ, vì sai một ngày là phần bổ sung rơi vào chế độ "đã hết hạn". Văn bản bổ sung gửi qua bưu chính thì ngày gửi được xác định theo dấu bưu điện nơi gửi; nên giữ biên lai.
Trong án hình sự, ngoài giới hạn phạm vi khi đã hết hạn, việc thay đổi, bổ sung kháng cáo, kháng nghị còn gắn với nguyên tắc không làm xấu hơn tình trạng của bị cáo trong một số trường hợp. Người bào chữa sẽ giúp bạn xác định điều này với vụ cụ thể.
Bốn lỗi hay gặp trong văn bản bổ sung
Những văn bản bổ sung kháng cáo bị toà gạt đi hoặc gây rối thường mắc một trong các lỗi sau:
- Viết lại toàn bộ câu chuyện từ đầu. Văn bản dài nhiều trang kể lại vụ việc mà không chỉ ra được bản án sai ở chỗ nào. Hội đồng xét xử đã có hồ sơ; thứ họ cần là chỗ sai và căn cứ.
- Lẫn phần bổ sung với phần yêu cầu mới. Một văn bản vừa thêm lý do cho phần đã kháng cáo, vừa "đề nghị toà xem xét thêm" phần khác của bản án. Phần sau bị gạt, và đôi khi kéo theo nghi ngờ với phần trước.
- Yêu cầu cao hơn đơn ban đầu mà không nhận ra. Ví dụ đơn đầu đề nghị giảm khoản bồi thường xuống một mức, văn bản sau lại đề nghị không bồi thường. Kiểm kỹ từng con số trước khi gửi.
- Đính kèm chứng cứ mà không giải thích vì sao nộp muộn. Toà phúc thẩm cần biết vì sao tài liệu chưa được nộp ở sơ thẩm. Thiếu lời giải thích, tài liệu dễ bị coi là không đủ điều kiện xem xét.
Một cách tự kiểm đơn giản: đọc văn bản bổ sung bên cạnh đơn kháng cáo ban đầu, gạch dưới mọi chữ "đề nghị", "yêu cầu" trong cả hai. Mọi đề nghị trong văn bản sau phải tìm được chỗ tương ứng trong đơn trước, bằng hoặc nhỏ hơn.
Khi bên kia bổ sung, thay đổi kháng cáo
Quy tắc phạm vi cũng bảo vệ bạn khi bạn là người bị kháng cáo. Nếu bên kia gửi văn bản bổ sung sau khi hết hạn và trong đó có yêu cầu mới, ví dụ thêm một phần khác của bản án hay đòi cao hơn, bạn có quyền nêu ý kiến rằng phần đó vượt phạm vi kháng cáo ban đầu và đề nghị hội đồng xét xử không xem xét.
Muốn làm được điều này, bạn cần có trong tay bản sao đơn kháng cáo ban đầu của bên kia. Thông báo kháng cáo mà toà gửi cho bạn thường kèm hoặc tóm tắt nội dung kháng cáo; nếu chưa có, bạn có quyền đề nghị xem, sao chụp tài liệu trong hồ sơ theo quy định. Đặt hai văn bản cạnh nhau, đánh dấu chỗ bên kia đã vượt.
Ý kiến này nên trình bày bằng văn bản gửi toà trước phiên, ngắn gọn, chỉ rõ yêu cầu nào trong văn bản bổ sung không có trong đơn ban đầu. Tại phiên toà, khi bên kia trình bày yêu cầu đó, bạn nhắc lại ý kiến. Việc quyết định vượt hay không thuộc hội đồng xét xử, nhưng nêu đúng lúc giúp vấn đề không bị bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Đã hết hạn kháng cáo có được thêm lý do kháng cáo không?
Được. Thêm lý do, lập luận, chứng cứ cho phần đã kháng cáo không làm vượt phạm vi kháng cáo ban đầu. Bạn gửi văn bản bổ sung cho toà cấp phúc thẩm trước phiên toà hoặc trình bày tại phiên toà. Thứ không được thêm sau hạn là phần mới của bản án hay yêu cầu cao hơn ban đầu.
Đơn kháng cáo ban đầu viết "kháng cáo toàn bộ bản án" thì có lợi không?
Phạm vi rộng giúp bạn không bị chặn khi muốn bổ sung sau hạn, nhưng toà vẫn cần biết bạn muốn sửa phần nào, theo hướng nào. Đơn quá chung có thể bị yêu cầu làm rõ. Tốt nhất là nêu rõ từng phần và hướng đề nghị ngay từ đầu, rồi thu hẹp sau nếu cần.
Muốn đổi từ "đề nghị sửa án" sang "đề nghị huỷ án" có được không?
Tuỳ từng vụ. Cả hai đều liên quan cùng phần bản án nhưng hướng giải quyết khác nhau, và toà sẽ đánh giá có vượt phạm vi hay không theo nội dung cụ thể. Nên hỏi luật sư trước, và nêu rõ căn cứ, ví dụ vi phạm thủ tục nghiêm trọng mới phát hiện khi xem hồ sơ.
Văn bản bổ sung kháng cáo có phải nộp thêm tạm ứng án phí không?
Thông thường bổ sung lý do hoặc chứng cứ trong phạm vi kháng cáo ban đầu không phát sinh thêm tạm ứng án phí phúc thẩm. Nếu còn trong hạn và bạn mở rộng sang phần mới, hãy hỏi toà xem có phát sinh nghĩa vụ gì thêm hay không theo quy định về án phí.
Tại phiên toà mới nhớ ra một yêu cầu, nói luôn được không?
Bạn được trình bày, nhưng nếu thời hạn kháng cáo đã hết và yêu cầu đó vượt phạm vi ban đầu thì hội đồng xét xử sẽ không chấp nhận xem xét. Nếu yêu cầu đó chỉ là cách nói rõ hơn phần đã kháng cáo thì hội đồng vẫn ghi nhận.