Một lý do kháng cáo tốt trả lời đủ bốn câu: bản án sai ở điểm nào, căn cứ của bạn nằm ở đâu trong hồ sơ, vì sao điểm đó sai, và bạn đề nghị toà phúc thẩm sửa thành gì. Thiếu bất kỳ câu nào, lý do dễ thành lời than phiền. Đủ bốn câu, kể cả viết giản dị, hội đồng xét xử vẫn thấy rõ bạn muốn gì.
Phần lớn đơn kháng cáo do người dân tự viết rơi vào hai kiểu: rất ngắn ("bản án không khách quan, đề nghị xử lại") hoặc rất dài, kể lại toàn bộ câu chuyện từ đầu. Cả hai đều làm khó người đọc. Bài này đưa ra công thức bốn phần, ví dụ giả định trước và sau khi sửa, cùng những cụm từ nên tránh. Phần nội dung bắt buộc khác của đơn (thông tin người kháng cáo, bản án bị kháng cáo, ngày làm đơn) có bài riêng; ở đây chỉ bàn phần lý do.
Vì sao lý do mơ hồ làm yếu kháng cáo
Khi nhận đơn, toà sơ thẩm kiểm tra tính hợp lệ; khi vụ án lên phúc thẩm, hội đồng xét xử đọc đơn để biết phạm vi phải xem xét. Một lý do kiểu "bản án không đúng sự thật" buộc người đọc tự đoán: sự thật nào, ở đoạn nào. Họ có thể đoán khác với ý bạn. Tại phiên toà, câu hỏi đầu tiên thường là đề nghị người kháng cáo trình bày cụ thể; nếu lúc đó bạn mới bắt đầu nghĩ thì rất dễ nói thiếu, nói lạc.
Lý do mơ hồ còn có hại cho chính quyết định của bạn. Khi buộc phải viết ra "điểm sai là…", nhiều người nhận ra điểm đó thật ra không làm thay đổi kết quả, hoặc chứng cứ của mình chưa đủ. Phát hiện này đến sớm trong thời hạn kháng cáo vẫn tốt hơn là đến sau khi đã nộp tạm ứng án phí phúc thẩm và đợi nhiều tháng.
Ngược lại, lý do quá dài cũng không tốt hơn. Một đơn hai mươi trang kể lại quan hệ hai bên từ năm này qua năm khác, xen lẫn bức xúc, khiến điểm chính bị chìm. Lý do kháng cáo không phải là bản tường trình lại vụ việc; nó là danh sách những chỗ cần sửa trong bản án.
Công thức bốn phần cho mỗi lý do
Mỗi lý do trong đơn nên có đủ bốn phần sau. Bạn có thể viết thành một đoạn văn liền, miễn người đọc tìm được cả bốn.
| Phần | Câu hỏi cần trả lời | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| 1. Điểm sai | Bản án sai ở dòng nào của phần quyết định, dựa trên đoạn nhận định nào? | Mục 2 phần quyết định buộc bà A trả 300 triệu đồng, dựa trên nhận định coi khoản chuyển 80 triệu ngày 5/3 là tiền vay mới. |
| 2. Căn cứ | Tài liệu, lời khai, quy định nào cho thấy điều ngược lại? Nằm ở đâu trong hồ sơ? | Tin nhắn kèm giao dịch ngày 5/3 (đã nộp toà, có trong biên bản giao nộp chứng cứ) ghi "trả bớt tiền vay tháng 1". |
| 3. Vì sao sai | Toà đã hiểu nhầm, bỏ qua hay cân sai thế nào? | Nhận định không nhắc tới tin nhắn này, chỉ dựa vào lời khai của nguyên đơn. |
| 4. Đề nghị | Bạn muốn toà phúc thẩm làm gì cụ thể? | Sửa mục 2, xác định số còn nợ là 220 triệu đồng. |
Số tiền, ngày tháng trong bảng là ví dụ giả định để minh hoạ cách viết. Khi viết đơn thật, hãy dùng đúng con số, đúng tên tài liệu trong hồ sơ của bạn và kiểm lại từng chi tiết với bản án.
Ví dụ trước và sau khi sửa
Trước: "Bản án không khách quan, chỉ nghe một phía." Sau: "Phần nhận định trang 6 chỉ dẫn lời khai của nguyên đơn về việc giao hàng, không xem xét biên bản giao nhận ngày 10/8 do bị đơn nộp, trong đó có chữ ký của nhân viên nguyên đơn. Đề nghị xác định nguyên đơn đã nhận đủ hàng và bác yêu cầu đòi bồi thường." (ví dụ giả định)
Trước: "Toà áp dụng sai luật." Sau: "Bản án tuyên hợp đồng vô hiệu vì không công chứng nhưng không xem xét việc bên mua đã trả phần lớn tiền và đã nhận nhà, trong khi Bộ luật Dân sự 2015 có quy định cho phép công nhận hiệu lực khi các bên đã thực hiện ít nhất hai phần ba nghĩa vụ. Đề nghị công nhận hiệu lực hợp đồng." (ví dụ giả định)
Trước: "Toà xử oan cho mình." Sau: "Bị đơn không nhận được giấy triệu tập phiên toà ngày 12/9 do toà gửi tới địa chỉ cũ, mặc dù đơn trình bày ý kiến đã ghi địa chỉ mới. Toà xử vắng mặt bị đơn, bị đơn mất quyền trình bày và đưa chứng cứ. Đề nghị huỷ bản án sơ thẩm để xét xử lại." (ví dụ giả định)
Trước: "Mức bồi thường quá thấp." Sau: "Toà chỉ chấp nhận chi phí điều trị có hoá đơn, không xem xét khoản thu nhập bị mất trong thời gian nằm viện dù đã nộp xác nhận của nơi làm việc. Đề nghị chấp nhận thêm khoản thu nhập bị mất theo xác nhận đó." (ví dụ giả định)
Những cụm từ nên tránh hoặc thay
Có những cách viết làm lý do kém thuyết phục hoặc gây phản tác dụng. Dưới đây là cách thay thế:
- "Toà thiên vị", "toà bao che": nếu không có căn cứ về việc người tiến hành tố tụng có lợi ích liên quan, những từ này chỉ làm đơn nặng cảm xúc. Thay bằng mô tả cụ thể chứng cứ bị bỏ qua.
- "Bên kia nói dối": thay bằng "lời khai của nguyên đơn tại bút lục… mâu thuẫn với lời khai tại bút lục…" nếu bạn đã được xem hồ sơ.
- "Đề nghị xử lại cho công bằng": thay bằng đề nghị cụ thể: sửa mục nào thành gì, hoặc huỷ phần nào vì lý do nào.
- Kể lại toàn bộ quan hệ hai bên: chỉ giữ những tình tiết liên quan trực tiếp tới điểm kháng cáo; phần còn lại nằm sẵn trong hồ sơ.
- Dùng chữ in hoa, nhiều dấu chấm than: không làm lý do mạnh hơn; một đơn bình tĩnh dễ được đọc kỹ hơn.
- Ghi số hiệu văn bản theo trí nhớ: nếu không chắc văn bản còn hiệu lực, mô tả nội dung quy định thay vì ghi số dễ sai.
Giọng văn bình tĩnh không có nghĩa là bạn chấp nhận bản án. Nó chỉ giúp người đọc tập trung vào lý lẽ, là thứ duy nhất có thể làm thay đổi kết quả.
Viết lý do theo trình tự nào
Một trình tự làm việc giúp bạn viết nhanh mà không sót:
- Lập danh sách các dòng trong phần quyết định bạn không đồng ý, đánh số từ trên xuống.
- Với mỗi dòng, điền bốn phần của công thức vào một trang nháp riêng. Chưa cần câu chữ đẹp.
- Loại bỏ những dòng mà phần 2 (căn cứ) bỏ trống hoặc chỉ là ý kiến của bạn; cân nhắc lại có nên kháng cáo dòng đó không.
- Sắp xếp các lý do còn lại theo mức quan trọng: lý do ảnh hưởng nhiều nhất tới quyền lợi của bạn đặt lên đầu.
- Viết thành văn, mỗi lý do một mục có tiêu đề ngắn, ví dụ "Về khoản tiền 80 triệu đồng ngày 5/3".
- Viết phần đề nghị chung ở cuối, khớp với từng lý do: sửa mục nào, huỷ phần nào.
- Đọc lại như người không biết vụ việc: chỉ với đơn này, họ có hiểu bạn muốn gì không.
Nếu hạn kháng cáo sắp hết mà bạn chưa kịp viết lý do đầy đủ, nhiều người chọn nộp đơn đúng hạn với lý do ngắn gọn nhưng đúng điểm, rồi bổ sung văn bản trình bày chi tiết sau, trong giới hạn luật cho phép. Hạn kháng cáo không chờ đơn hoàn hảo.
Khi lý do liên quan tới chứng cứ chưa nộp
Nếu điểm sai của bản án chỉ có thể được chứng minh bằng tài liệu bạn chưa nộp ở sơ thẩm, phần lý do cần nói rõ hai điều: tài liệu đó là gì và vì sao trước đây chưa nộp. Toà phúc thẩm không mặc nhiên nhận mọi tài liệu mới; tài liệu được xem xét khi có lý do chính đáng, chẳng hạn tài liệu chỉ hình thành sau phiên sơ thẩm, hoặc trước đó toà không yêu cầu nộp, hoặc bạn đã yêu cầu cơ quan đang giữ cung cấp mà chưa được.
Hãy ghi tên tài liệu, ngày lập, ai đang giữ, và nếu có thể thì gửi kèm bản sao cùng đơn. Nếu tài liệu đang do ngân hàng, cơ quan đất đai, bệnh viện hay cơ quan khác giữ mà bạn không tự lấy được, hãy nêu điều đó và đề nghị toà thu thập. Viết sẵn trong đơn giúp toà phúc thẩm có thời gian xử lý trước phiên toà, thay vì để đến phiên mới đặt vấn đề.
Với chứng cứ đặc thù như ghi âm, dữ liệu điện tử, vi bằng, phần điều kiện để được chấp nhận phức tạp hơn và nên tìm hiểu kỹ trước khi dựa vào. Lý do kháng cáo dựa trên một chứng cứ có thể bị loại vì nguồn gốc không rõ thì rất mong manh.
Một lý do, một yêu cầu: giữ phần đề nghị khớp với lý do
Lỗi hay gặp ở phần cuối đơn là đề nghị chung chung, không khớp với các lý do đã nêu. Đơn có ba lý do về ba khoản tiền khác nhau nhưng phần đề nghị chỉ ghi "đề nghị huỷ toàn bộ bản án" khiến người đọc không biết bạn muốn sửa hay muốn xử lại, muốn giữ phần nào. Mỗi lý do nên dẫn tới một đề nghị tương ứng, và phần đề nghị cuối đơn gom lại các đề nghị đó theo đúng thứ tự.
Phân biệt rõ hai kiểu đề nghị. Đề nghị sửa án là khi bạn cho rằng hồ sơ đã đủ để toà phúc thẩm tự quyết định lại, ví dụ tính lại số tiền, xác định lại người có nghĩa vụ. Đề nghị huỷ án là khi sai sót lớn tới mức cần làm lại từ sơ thẩm, ví dụ một người có quyền lợi liên quan chưa từng được đưa vào vụ án. Có thể nêu đề nghị chính và đề nghị thay thế, chẳng hạn "đề nghị sửa mục 2; nếu toà xét thấy chưa đủ căn cứ để sửa thì đề nghị huỷ phần này để xét xử lại".
Cuối cùng, kiểm phần đề nghị không đòi thêm điều mà ở sơ thẩm bạn chưa từng yêu cầu. Toà phúc thẩm xem xét lại bản án sơ thẩm trong phạm vi đã được giải quyết; một yêu cầu hoàn toàn mới thường phải đi bằng vụ kiện khác.
Câu hỏi thường gặp
Lý do kháng cáo nên dài bao nhiêu là vừa?
Không có giới hạn trong luật. Thực tế mỗi lý do vài đoạn là đủ nếu có đủ bốn phần: điểm sai, căn cứ, vì sao sai và đề nghị. Đơn có ba bốn lý do thường gói gọn trong vài trang; dài hơn nên kiểm xem có đang kể lại vụ việc không cần thiết không.
Không được xem hồ sơ thì làm sao ghi bút lục?
Bạn không bắt buộc phải ghi bút lục. Có thể dẫn theo tên tài liệu, ngày lập và việc bạn đã nộp nó khi nào, hoặc dẫn theo trang, đoạn của bản án. Đương sự có quyền đề nghị được tiếp cận, sao chụp tài liệu trong hồ sơ; làm việc này sớm giúp lý do chính xác hơn.
Viết lý do bằng tay có được không?
Được, miễn đọc rõ và có chữ ký hoặc điểm chỉ của người kháng cáo. Nếu chữ viết khó đọc, nên nhờ người viết hộ hoặc đánh máy rồi ký. Toà cần đọc được nội dung để xác định phạm vi kháng cáo.
Có nên nhờ người khác viết lý do giúp không?
Có thể nhờ người thân, luật sư, trợ giúp viên pháp lý viết hộ, nhưng người kháng cáo phải đọc kỹ và đồng ý với từng lý do vì mình sẽ phải trình bày tại phiên toà. Đơn do người khác viết mà bạn không hiểu dễ bị lộ khi bị hỏi.
Lý do đã nêu trong đơn có thể rút bớt không?
Có thể. Người kháng cáo có quyền rút một phần kháng cáo. Phần bị rút thì toà phúc thẩm không xem xét nữa, và phần bản án tương ứng có thể có hiệu lực. Nên cân nhắc kỹ trước khi rút, vì việc rút thường không làm lại được.