Khi toà sơ thẩm giải quyết tranh chấp bảo hiểm xã hội giữa người lao động và công ty mà bạn không đồng ý, bạn kháng cáo như mọi bản án lao động khác, nhưng nên soi bốn điểm riêng: có hay không quan hệ lao động trong giai đoạn đòi đóng, thời gian phải đóng, mức lương làm căn cứ đóng, và cách bản án tuyên việc đóng. Phần lớn kháng cáo về bảo hiểm thành hay hỏng nằm ở một trong bốn điểm đó.
Bài này dành cho người lao động bị công ty không đóng, đóng thiếu hoặc đóng thấp hơn lương thật, và cho doanh nghiệp bị buộc truy đóng. Lưu ý phạm vi: tranh chấp giữa người lao động và công ty về việc đóng bảo hiểm đi theo con đường vụ án lao động tại toà. Khi bạn không đồng ý với quyết định, văn bản của chính cơ quan bảo hiểm xã hội (từ chối chi trả, xác định sai thời gian), con đường thường là khiếu nại hoặc kiện hành chính, có bài riêng ở các trang về khiếu nại và khiếu kiện.
Bản án về bảo hiểm thường quyết định những gì
Tuỳ yêu cầu khởi kiện, bản án có thể buộc công ty đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho một giai đoạn nhất định vào quỹ do cơ quan bảo hiểm quản lý; buộc công ty phối hợp chốt, trả sổ bảo hiểm; hoặc buộc công ty trả cho người lao động một khoản tiền thay cho chế độ mà người đó đã không được hưởng do công ty không đóng. Có vụ bản án kết hợp nhiều cách.
Mỗi cách tuyên có hệ quả khác nhau. Đóng vào quỹ thì thời gian đó được ghi nhận trong quá trình tham gia bảo hiểm của bạn, có ý nghĩa lâu dài cho lương hưu. Nhận tiền trực tiếp thay cho chế độ thì có tiền ngay, nhưng không phải lúc nào cũng thay được việc ghi nhận thời gian. Vì vậy câu hỏi đầu tiên khi đọc bản án không chỉ là thắng hay thua, mà là bản án tuyên theo cách nào và cách đó có đúng điều bạn cần không.
Nếu bạn đã yêu cầu đóng vào quỹ mà bản án lại chuyển thành trả tiền, hoặc ngược lại, mà không giải thích lý do, đó là điểm có thể kháng cáo. Cách tuyên phù hợp trong từng hoàn cảnh còn phụ thuộc quy định hiện hành về truy đóng; bạn nên hỏi người làm nghề nếu chưa rõ.
Bốn điểm hay bị kháng cáo
Có quan hệ lao động hay không. Công ty cho rằng bạn là cộng tác viên, làm theo hợp đồng dịch vụ hay khoán việc nên không phải đóng; toà sơ thẩm đồng ý. Nếu bạn thấy toà kết luận sai bản chất quan hệ, đây là lý do lớn nhất, vì nó kéo theo toàn bộ phần bảo hiểm. Cách chứng minh bản chất quan hệ lao động có bài riêng trong danh mục này.
Thời gian phải đóng. Mốc bắt đầu làm việc thật thường sớm hơn ngày ký hợp đồng trên giấy; thời gian thử việc, thời gian làm trước khi được "chính thức" là chỗ hay tranh cãi. Bản án lấy mốc nào, dựa vào tài liệu gì, là điều bạn đối chiếu.
Mức lương làm căn cứ đóng. Công ty đóng trên mức thấp hơn lương thật, phần còn lại trả dưới dạng phụ cấp, thưởng. Khoản nào thuộc tiền lương làm căn cứ đóng là do luật bảo hiểm và văn bản hướng dẫn hiện hành quy định; bản án xác định sai cơ cấu lương thì số tiền truy đóng sai theo.
Tiền chậm đóng và trách nhiệm phần người lao động. Khi truy đóng, phần của người lao động và phần của công ty, cùng khoản tiền do chậm đóng, được xử lý theo quy định. Bản án ghi không rõ ai chịu phần nào sẽ gây khó khi thi hành; nêu trong kháng cáo để toà phúc thẩm làm rõ.
Tài liệu nên gom cho từng điểm
Phần lớn tài liệu về bảo hiểm nằm ở công ty hoặc ở cơ quan bảo hiểm xã hội. Bạn có quyền tra cứu quá trình tham gia của chính mình, và có thể đề nghị toà yêu cầu cung cấp những gì bạn không tự lấy được.
| Điểm tranh chấp | Tài liệu hữu ích | Lấy ở đâu |
|---|---|---|
| Có quan hệ lao động | Tin nhắn giao việc, lịch làm, thẻ nhân viên, phiếu lương, đồng phục, lời khai đồng nghiệp | Bạn tự giữ; đề nghị toà yêu cầu công ty cung cấp phần còn lại |
| Thời gian làm việc thật | Sao kê chuyển khoản lương, thư điện tử đầu tiên, ảnh ngày đầu đi làm có ngày giờ | Ngân hàng, hộp thư cá nhân, điện thoại |
| Thời gian đã được đóng | Kết quả tra cứu quá trình tham gia bảo hiểm | Ứng dụng hoặc cổng thông tin của cơ quan bảo hiểm xã hội, hoặc xin xác nhận trực tiếp |
| Mức lương thật | Hợp đồng, phụ lục, phiếu lương, sao kê | Bạn tự giữ; đối chiếu với mức công ty khai đóng |
| Thiệt hại do không được hưởng chế độ | Giấy tờ ốm đau, thai sản, tai nạn, văn bản từ chối chi trả | Cơ sở y tế, cơ quan bảo hiểm |
Giữ cả bản gốc lẫn bản sao; khi nộp cho toà, ghi rõ nguồn và thời điểm lấy. Tài liệu mới ở giai đoạn phúc thẩm cần kèm lý do chính đáng vì sao chưa nộp ở sơ thẩm.
Trình tự viết kháng cáo phần bảo hiểm
Kháng cáo về bảo hiểm thường đi cùng các khoản lao động khác. Để toà phúc thẩm thấy rõ, bạn tách riêng phần bảo hiểm trong đơn:
- Ghi phần kháng cáo: phần quyết định về đóng bảo hiểm, về sổ bảo hiểm hoặc về khoản tiền thay chế độ.
- Nêu rõ bạn muốn toà tuyên theo cách nào: buộc đóng vào quỹ cho giai đoạn nào, trên mức lương nào; hay trả tiền thay chế độ nào.
- Viết lý do theo bốn điểm ở trên, chỉ nêu điểm bạn thật sự không đồng ý.
- Kèm kết quả tra cứu quá trình tham gia bảo hiểm mới nhất và bảng tính ví dụ giả định cho phần chênh.
- Đề nghị toà yêu cầu công ty cung cấp hồ sơ khai đóng nếu bạn không có.
- Người lao động ghi đề nghị miễn án phí phúc thẩm nếu thuộc diện được miễn theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14.
Hạn kháng cáo là 15 ngày như các bản án lao động khác. Nếu chỉ phát hiện sai sót về bảo hiểm khi tra cứu sau đó, bạn vẫn nên nộp đơn đúng hạn với những gì đã rõ, rồi bổ sung trình bày trong phạm vi kháng cáo.
Tra cứu quá trình tham gia trước khi viết đơn
Nhiều người lao động kháng cáo phần bảo hiểm mà chưa từng xem quá trình tham gia của chính mình được ghi nhận thế nào. Việc này nên làm đầu tiên. Cơ quan bảo hiểm xã hội có kênh tra cứu cho người tham gia, qua ứng dụng, cổng thông tin hoặc xin xác nhận trực tiếp; bạn đối chiếu từng giai đoạn với thời gian làm việc thật ở công ty đang tranh chấp.
Kết quả tra cứu thường cho thấy ba loại khoảng trống: giai đoạn hoàn toàn không được đóng, giai đoạn được đóng nhưng trên mức lương thấp, và giai đoạn công ty đã khai nhưng chưa nộp đủ tiền nên chưa được ghi nhận đầy đủ. Mỗi loại cần cách trình bày khác nhau trong đơn kháng cáo. Loại thứ ba đặc biệt dễ bị bỏ sót ở sơ thẩm, vì người lao động thấy tên công ty trong lịch sử tham gia nên tưởng đã đủ.
Ghi lại ngày tra cứu và lưu kết quả. Gần ngày phúc thẩm nên tra lại, vì công ty có thể đã nộp bù một phần sau bản án sơ thẩm, làm thay đổi con số cần đề nghị.
Bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế đi kèm
Khi nói "đòi đóng bảo hiểm", nhiều người chỉ nghĩ tới bảo hiểm xã hội. Thực tế, quan hệ lao động thuộc diện bắt buộc thường kéo theo cả bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp. Nếu đơn khởi kiện ban đầu đã yêu cầu cả ba mà bản án chỉ giải quyết một, đó là điểm bỏ sót có thể nêu khi kháng cáo.
Bảo hiểm thất nghiệp còn liên quan tới khoản trợ cấp thôi việc: thời gian đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp được trừ khi tính trợ cấp thôi việc. Vì thế khi bản án buộc truy đóng bảo hiểm thất nghiệp cho một giai đoạn, cách tính trợ cấp thôi việc cho giai đoạn đó có thể phải xem lại cho khớp. Bạn kiểm hai phần này cùng lúc để tránh một giai đoạn vừa được truy đóng bảo hiểm thất nghiệp vừa được tính trợ cấp thôi việc, hoặc không được gì cả.
Với người lao động từng phải tự bỏ tiền khám chữa bệnh vì thẻ bảo hiểm y tế không có giá trị do công ty không đóng, chứng từ chi phí đó là tài liệu cho yêu cầu bồi thường, nếu yêu cầu này đã được nêu ở sơ thẩm.
Góc nhìn của doanh nghiệp bị buộc truy đóng
Doanh nghiệp kháng cáo phần bảo hiểm thường vì cho rằng không có quan hệ lao động, hoặc vì mức lương làm căn cứ bị tính quá cao. Lý do thứ nhất cần chứng cứ về cách làm việc thật, không chỉ tên gọi hợp đồng: người làm có tự chủ thời gian không, có chịu sự quản lý, điều hành không, nhận tiền theo kết quả hay theo tháng. Lý do thứ hai cần bảng lương, quy chế lương thưởng và chứng từ trả tiền cho thấy khoản nào là tiền lương, khoản nào là thưởng hay hỗ trợ không thuộc căn cứ đóng.
Cũng nên nhớ rằng truy đóng bảo hiểm là nghĩa vụ đối với quỹ, không chỉ là chuyện giữa công ty và một người lao động. Nếu sai sót có hệ thống với nhiều người, kháng cáo một vụ không giải quyết được rủi ro chung; việc rà lại toàn bộ hồ sơ khai đóng và chủ động khắc phục với cơ quan bảo hiểm thường quan trọng hơn. Với vụ có số tiền lớn hoặc nhiều người lao động, doanh nghiệp nên mời luật sư đọc hồ sơ trước khi kháng cáo.
Câu hỏi thường gặp
Toà tuyên công ty trả tiền thay vì đóng bảo hiểm vào quỹ, có kháng cáo được không?
Được, nếu bạn đã yêu cầu đóng vào quỹ và bản án đổi cách tuyên mà không giải thích thoả đáng. Trong đơn, nêu rõ bạn cần thời gian đó được ghi nhận trong quá trình tham gia bảo hiểm và lý do. Cách tuyên phù hợp còn tuỳ quy định hiện hành về truy đóng, nên hỏi thêm người làm nghề.
Muốn kiện cơ quan bảo hiểm xã hội vì từ chối chi trả thì có kháng cáo ở đây được không?
Không cùng đường. Tranh chấp với công ty về việc đóng bảo hiểm là vụ án lao động. Còn quyết định, văn bản của cơ quan bảo hiểm xã hội thì thường khiếu nại hoặc khởi kiện hành chính. Nếu đã có bản án hành chính sơ thẩm về việc đó, kháng cáo theo thủ tục tố tụng hành chính.
Làm thử việc hai tháng có được tính vào thời gian công ty phải đóng bảo hiểm không?
Còn tuỳ thử việc được giao kết thế nào và quy định hiện hành về đối tượng tham gia. Nếu bản án loại thời gian thử việc mà bạn thấy thực chất đó đã là làm việc chính thức, bạn nêu tài liệu chứng minh. Câu này nên hỏi người làm nghề với hồ sơ cụ thể.
Công ty đóng bảo hiểm trên lương thấp hơn lương thật, toà không chấp nhận truy đóng phần chênh thì sao?
Bạn xem bản án lập luận vì sao: cho rằng khoản chênh là phụ cấp, thưởng không thuộc căn cứ đóng, hay vì thiếu chứng cứ. Nếu bạn có phiếu lương, sao kê cho thấy khoản đó trả cố định hằng tháng gắn với công việc, nêu làm lý do kháng cáo kèm tài liệu.
Đã nghỉ việc lâu rồi, kháng cáo xong có lấy lại được sổ bảo hiểm không?
Việc chốt, trả sổ hoặc xác nhận quá trình đóng là nghĩa vụ của công ty theo quy định. Nếu bản án đã tuyên buộc công ty làm việc này và phần đó không bị kháng cáo, bạn có thể yêu cầu thi hành mà không cần chờ phúc thẩm phần khác.
Doanh nghiệp bị buộc truy đóng cho người làm theo hợp đồng dịch vụ có nên kháng cáo?
Nên khi doanh nghiệp có chứng cứ về cách làm việc thật cho thấy người đó tự chủ, không chịu quản lý điều hành như người lao động. Nếu thực tế giống hệt nhân viên chính thức chỉ khác tên hợp đồng, kháng cáo khó thay đổi kết quả và nên cân nhắc khắc phục.