Nếu bản án sơ thẩm kết luận giữa bạn và bên thuê không có quan hệ lao động, mọi quyền lợi theo luật lao động gần như rơi theo: trợ cấp, bảo hiểm, bồi thường vì chấm dứt trái luật. Kháng cáo vì vậy tập trung vào một câu hỏi: công việc thực tế có đủ dấu hiệu của quan hệ lao động không, bất kể hợp đồng được gọi là gì. Bộ luật Lao động 2019 nhìn vào nội dung: có việc làm được trả công, tiền lương, và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên, thì dù hai bên đặt tên khác, đó vẫn được coi là hợp đồng lao động.
Bài viết cho người làm việc dưới danh nghĩa cộng tác viên, hợp đồng dịch vụ, khoán việc, đối tác, thua kiện ở sơ thẩm vì toà cho rằng không có quan hệ lao động. Bài cũng có phần cho doanh nghiệp đang bị kháng cáo theo hướng này. Bài không nhắm vào mô hình kinh doanh hay doanh nghiệp cụ thể nào; mỗi vụ phải xét theo thực tế riêng.
Toà sơ thẩm thường lập luận thế nào
Bản án kết luận không có quan hệ lao động thường dựa vào một vài yếu tố: hợp đồng ghi rõ là hợp đồng dịch vụ hoặc cộng tác; người làm được tự chọn thời gian; được nhận việc của nhiều bên; trả tiền theo sản phẩm hay theo đơn; tự lo phương tiện, công cụ; không bị áp dụng nội quy, không bị kỷ luật. Mỗi yếu tố đều có thể có thật, nhưng không yếu tố nào tự nó quyết định.
Chỗ bạn cần soi là bản án đã cân nhắc toàn bộ bức tranh hay chỉ dừng ở tên gọi hợp đồng và một hai đặc điểm thuận tiện. Ví dụ giả định: hợp đồng ghi "cộng tác viên bán hàng", nhưng thực tế người làm phải có mặt tại cửa hàng theo ca được xếp, mặc đồng phục, chấm công bằng vân tay, nhận lương cố định cộng hoa hồng mỗi tháng, bị trừ tiền khi đi muộn. Bản án nào chỉ viết "theo hợp đồng thì đây là quan hệ cộng tác" là bỏ qua phần lớn thực tế.
Đọc lại phần nhận định và lập danh sách: bản án đã xem những yếu tố nào, bỏ qua những yếu tố nào mà hồ sơ có tài liệu.
Dấu hiệu của quản lý, điều hành, giám sát
Không có danh sách chính thức mà toà nào cũng đếm từng mục, nhưng các yếu tố dưới đây thường được xem xét khi đánh giá bản chất quan hệ. Bảng giúp bạn sắp xếp chứng cứ cho từng yếu tố:
| Yếu tố | Dấu hiệu nghiêng về quan hệ lao động | Tài liệu có thể có |
|---|---|---|
| Thời gian làm việc | Bị xếp ca, giờ vào ra cố định, phải xin phép khi nghỉ | Lịch ca, tin nhắn xin nghỉ, dữ liệu chấm công |
| Nơi làm việc | Làm tại địa điểm do bên thuê chỉ định | Ảnh, thẻ ra vào, xác nhận của đồng nghiệp |
| Cách giao việc | Nhận chỉ đạo hằng ngày, phải báo cáo kết quả theo mẫu | Nhóm trò chuyện công việc, thư điện tử, báo cáo ngày |
| Kỷ luật, đánh giá | Bị nhắc nhở, trừ tiền, đánh giá theo tiêu chí của bên thuê | Thông báo phạt, bảng đánh giá, tin nhắn cảnh cáo |
| Cách trả tiền | Trả định kỳ theo tháng, có phần cố định | Sao kê chuyển khoản, bảng kê thu nhập |
| Công cụ, phương tiện | Bên thuê cấp đồng phục, thiết bị, tài khoản nội bộ | Biên bản bàn giao, ảnh |
| Tính cá nhân của công việc | Không được tự giao lại cho người khác làm thay | Quy định của bên thuê, tin nhắn |
Không cần đủ mọi dòng. Nhưng càng nhiều dòng có tài liệu, lập luận "chỉ là cộng tác" càng khó đứng.
Cách viết lý do kháng cáo
Lý do kháng cáo về bản chất quan hệ nên đi từ cái chung tới cái riêng:
- Nêu nguyên tắc: luật lao động xem xét nội dung thực tế của thoả thuận, không chỉ tên gọi hợp đồng.
- Trích đoạn bản án kết luận không có quan hệ lao động và các yếu tố bản án đã dựa vào.
- Với từng yếu tố bản án dùng, nêu thực tế khác ra sao, dẫn tài liệu.
- Nêu các yếu tố bản án bỏ qua mà hồ sơ có, theo bảng ở trên.
- Nêu hệ quả: đề nghị toà phúc thẩm xác định có quan hệ lao động và giải quyết các yêu cầu đã bị bác vì lý do này.
- Liệt kê tài liệu mới, kèm lý do vì sao chưa nộp ở sơ thẩm; đề nghị toà yêu cầu bên thuê cung cấp dữ liệu chấm công, tài khoản nội bộ nếu bạn không lấy được.
Nếu toà phúc thẩm chấp nhận có quan hệ lao động, việc giải quyết tiếp các yêu cầu cụ thể có thể được sửa ngay hoặc phải xử lại, tuỳ hồ sơ đã đủ hay chưa. Đó là chuyện của giai đoạn phúc thẩm.
Chứng cứ điện tử và cách giữ
Với loại quan hệ này, chứng cứ quan trọng nhất thường nằm trong điện thoại: nhóm trò chuyện công việc, thư điện tử, ứng dụng chấm công hay giao việc. Vấn đề là sau khi nghỉ, tài khoản nội bộ thường bị khoá, nhóm bị xoá. Nếu bạn còn truy cập được, hãy lưu ngay: chụp màn hình có hiển thị thời gian, xuất lịch sử trò chuyện nếu ứng dụng cho phép, ghi lại tên người gửi.
Ảnh chụp màn hình đơn lẻ dễ bị bên kia phản bác là cắt ghép. Nên giữ thiết bị gốc, chụp liền mạch cả đoạn hội thoại, và sẵn sàng xuất trình bản gốc khi toà yêu cầu. Với tài liệu nằm trên hệ thống của bên thuê, bạn đề nghị toà yêu cầu họ cung cấp; trong tranh chấp lao động, tài liệu do người sử dụng lao động quản lý thì họ có trách nhiệm cung cấp khi được yêu cầu. Cách lập vi bằng, giá trị của chứng cứ điện tử có bài sâu ở các trang về chứng cứ.
Một lưu ý: chỉ dùng tài liệu bạn có quyền tiếp cận một cách hợp pháp. Tự ý truy cập tài khoản của người khác để lấy dữ liệu là việc không nên làm.
Khi chỉ một phần thời gian là quan hệ lao động
Không ít trường hợp quan hệ thay đổi theo thời gian: ban đầu làm cộng tác viên thật sự, vài tháng sau được xếp ca cố định, giao chỉ tiêu, mặc đồng phục, nhưng giấy tờ vẫn giữ nguyên hợp đồng cộng tác. Bản án sơ thẩm có thể nhìn cả quãng thời gian như một khối và kết luận theo giai đoạn đầu.
Trong kháng cáo, bạn có thể đề nghị toà xác định quan hệ theo từng giai đoạn: từ mốc nào trở đi công việc mang đủ dấu hiệu của quan hệ lao động. Cách này thực tế hơn việc đòi công nhận toàn bộ thời gian, và dễ chứng minh hơn vì bạn chỉ cần tài liệu từ mốc thay đổi. Ví dụ giả định: tin nhắn của quản lý thông báo "từ tháng sau em làm ca cố định ở cửa hàng" là mốc rất rõ.
Yêu cầu theo giai đoạn cũng ảnh hưởng tới các khoản tiền: thời gian tính trợ cấp, thời gian phải đóng bảo hiểm. Khi viết đơn, bạn ghi rõ mốc đề nghị và để phần tính tiền đi theo mốc đó.
Những điểm yếu hay gặp trong hồ sơ của người làm
Biết trước điểm yếu của chính mình giúp bạn chuẩn bị câu trả lời, thay vì để bên kia nêu ra trước toà phúc thẩm:
- Đã tự ký hợp đồng ghi rõ là cộng tác, không phải người lao động — cần giải thích vì sao thực tế khác giấy tờ.
- Có thời gian làm cho bên khác song song — cần làm rõ đó là việc nhỏ, ngoài giờ ca, không ảnh hưởng tới sự phụ thuộc chính.
- Tự lo phương tiện như xe máy, điện thoại — cần nêu những công cụ còn lại do bên thuê cấp và kiểm soát.
- Không có tài liệu nào về kỷ luật, nhắc nhở — cần tìm dấu hiệu quản lý khác như xếp ca, báo cáo, đánh giá.
- Chỉ có lời khai của chính mình — cần thêm người làm cùng hoặc dữ liệu khách quan.
Nêu thẳng điểm yếu và giải thích trong văn bản gửi toà thường thuyết phục hơn né tránh.
Phía doanh nghiệp khi bị kháng cáo theo hướng này
Doanh nghiệp đã thắng ở sơ thẩm nhờ lập luận "chỉ là cộng tác" sẽ nhận thông báo kháng cáo và có quyền gửi văn bản ý kiến. Văn bản mạnh nhất không phải là nhắc lại tên hợp đồng, mà là chứng cứ cho thấy người làm thật sự tự chủ: tự quyết định có nhận việc hay không, tự sắp xếp thời gian, có thể làm cho bên khác, chịu rủi ro chi phí của riêng mình, không bị kỷ luật theo nội quy.
Nếu thực tế vận hành có nhiều dấu hiệu quản lý như nhân viên chính thức, doanh nghiệp nên tính tới rủi ro rộng hơn một vụ kiện: những người làm cùng mô hình có thể có cùng yêu cầu, và nghĩa vụ bảo hiểm có thể bị đặt ra cho cả nhóm. Rà lại mô hình hợp đồng với người làm nghề thường đáng giá hơn việc thắng một phiên phúc thẩm.
Khi nào nên dừng, khi nào nên nhờ người làm nghề
Bạn nên cân nhắc dừng khi thực tế công việc đúng là tự do: tự chọn nhận đơn hay không, làm cho nhiều bên, không bị xếp ca, không bị phạt, và bạn không có tài liệu nào ngoài lời kể. Khi đó, kháng cáo khó thay đổi kết quả, trong khi thời gian chờ là chi phí thật.
Ngược lại, bạn nên nhờ luật sư, công đoàn hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý khi có nhiều người cùng làm theo một mô hình và cùng bị từ chối quyền lợi, khi số tiền đòi đáng kể, hoặc khi bên thuê là doanh nghiệp có bộ phận pháp chế. Một hồ sơ được sắp xếp theo đúng các yếu tố ở trên giúp người tư vấn đánh giá nhanh. Khi đi hỏi, mang theo hợp đồng, ảnh chụp lịch ca hoặc bảng chấm công, tin nhắn giao việc, bảng kê tiền nhận theo từng tháng và tên những người làm cùng có thể làm chứng.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng ghi rõ là hợp đồng dịch vụ thì toà phúc thẩm có công nhận là hợp đồng lao động không?
Có thể, nếu nội dung thực tế thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên. Bộ luật Lao động 2019 coi đó là hợp đồng lao động dù hai bên đặt tên khác. Kết luận cuối cùng tuỳ chứng cứ trong từng vụ.
Được trả tiền theo đơn hàng chứ không theo tháng thì có phải người lao động không?
Cách trả tiền chỉ là một yếu tố. Tiền lương theo luật lao động có thể trả theo thời gian, theo sản phẩm hoặc khoán. Điều quan trọng hơn là bạn có chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của bên thuê hay không, như bị xếp ca, bị đánh giá, bị phạt.
Tài khoản nhóm trò chuyện công việc đã bị xoá thì lấy chứng cứ ở đâu?
Kiểm tra điện thoại, máy tính cũ, bản sao lưu, thư điện tử thông báo. Hỏi đồng nghiệp còn giữ. Đề nghị toà yêu cầu bên thuê cung cấp dữ liệu đang do họ quản lý. Lời khai của người làm cùng cũng là chứng cứ nếu được thu thập đúng thủ tục.
Nếu toà phúc thẩm công nhận có quan hệ lao động thì được những gì?
Các yêu cầu đã bị bác vì lý do không có quan hệ lao động sẽ được xem xét lại, như trợ cấp, bảo hiểm, bồi thường vì chấm dứt trái luật. Toà phúc thẩm có thể tự giải quyết hoặc huỷ để xử lại tuỳ hồ sơ đã đủ chưa; kết quả cụ thể thuộc giai đoạn phúc thẩm.
Làm cộng tác viên có phải nộp án phí phúc thẩm khi kháng cáo không?
Nếu yêu cầu của bạn thuộc nhóm tranh chấp mà người lao động được miễn án phí theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, bạn ghi đề nghị miễn và lý do. Toà sẽ xem xét dựa trên tư cách và yêu cầu của bạn; nên chuẩn bị tình huống phải nộp tạm ứng nếu toà không chấp nhận.