Bạn có thể kháng cáo phần bản án buộc mình cùng trả một khoản nợ mà bạn cho là nợ riêng của bên kia, hoặc phần bản án bỏ sót một khoản nợ chung mà bạn đang một mình gánh. Điểm then chốt là chứng minh khoản nợ đó được xác lập thế nào, ai đồng ý, và tiền vay được dùng vào việc gì.
Nợ trong vụ ly hôn có hai lớp quan hệ cần tách ra. Lớp thứ nhất là giữa hai vợ chồng: ai chịu bao nhiêu phần của khoản nợ. Lớp thứ hai là giữa vợ chồng với chủ nợ, như ngân hàng, người cho vay, cha mẹ một bên. Bản án ly hôn giải quyết lớp thứ nhất; lớp thứ hai phụ thuộc vào hợp đồng với chủ nợ và việc chủ nợ có tham gia vụ án hay không. Bài này giúp bạn đọc phần nợ trong bản án theo đúng hai lớp đó, dựa trên Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
Nợ chung, nợ riêng: ranh giới theo luật
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 liệt kê các nghĩa vụ chung của vợ chồng, trong đó có: nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch do vợ chồng cùng thoả thuận xác lập; nghĩa vụ do một bên thực hiện nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình; nghĩa vụ phát sinh từ việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung; nghĩa vụ phát sinh từ việc dùng tài sản riêng để duy trì, phát triển khối tài sản chung hoặc tạo ra nguồn thu chính của gia đình, và một số trường hợp khác luật định.
Nợ riêng là nghĩa vụ mỗi người có trước khi kết hôn, nghĩa vụ phát sinh từ việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản riêng, nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch do một bên tự xác lập không vì nhu cầu của gia đình, và nghĩa vụ phát sinh từ hành vi vi phạm pháp luật của một người.
Ranh giới này nghe rõ, nhưng tranh chấp thường nằm ở vùng giữa. Một khoản vay do một người ký nhưng tiền dùng sửa nhà chung là nợ gì? Một khoản vay tiêu dùng mà người kia không biết, nhưng tiền được chi cho học phí của con, là nợ gì? Câu trả lời phụ thuộc vào chứng cứ về mục đích sử dụng tiền, không chỉ vào chữ ký trên hợp đồng.
Những khoản nợ hay bị tranh cãi ở phúc thẩm
Bảng dưới gom các khoản nợ thường bị kháng cáo và câu hỏi toà phúc thẩm sẽ đặt ra. Dùng bảng để định hướng chứng cứ cần chuẩn bị, không phải để đoán kết quả.
| Khoản nợ | Câu hỏi then chốt | Chứng cứ thường dùng |
|---|---|---|
| Vay ngân hàng mua nhà, cả hai cùng ký | Gần như chắc là nợ chung; tranh cãi chuyển sang ai trả phần còn lại | Hợp đồng tín dụng, lịch trả nợ, sao kê |
| Vay ngân hàng do một bên ký, tiền dùng cho gia đình | Tiền thực sự được dùng vào việc gì | Chứng từ giải ngân, hoá đơn sử dụng tiền |
| Vay cha mẹ một bên để mua nhà | Là vay hay tặng cho; có giấy vay không | Giấy vay, tin nhắn bàn về việc trả, chuyển khoản trả lãi |
| Thẻ tín dụng, vay tiêu dùng của một bên | Chi tiêu cho gia đình hay cho việc riêng | Sao kê chi tiết các khoản chi |
| Nợ kinh doanh của hộ kinh doanh chung | Hoạt động kinh doanh có phải nguồn thu của gia đình | Giấy đăng ký kinh doanh, sổ sách thu chi |
| Khoản vay một bên giấu bên kia, tiền không rõ đi đâu | Có chứng minh được dùng cho gia đình không | Thường bên vay phải chứng minh mục đích |
Khoản vay cha mẹ là vùng tranh chấp rất hay gặp: bên này nói cha mẹ cho, bên kia nói cha mẹ cho vay. Giấy tờ lập đúng thời điểm và việc đã từng trả lãi, trả gốc là chứng cứ có trọng lượng hơn lời khai lập sau khi ly hôn.
Lý do kháng cáo có cơ sở về phần nợ
Toà tính một khoản vay riêng thành nợ chung. Bạn chỉ ra khoản vay do bên kia tự ký, bạn không biết, và tiền không được dùng cho nhu cầu gia đình. Nếu có sao kê cho thấy tiền chảy vào việc riêng của bên kia, lý do của bạn có chỗ dựa.
Toà bỏ sót một khoản nợ chung bạn đang trả. Ví dụ giả định: khoản vay sửa nhà đứng tên bạn, bạn vẫn trả hằng tháng, nhưng bản án chỉ chia tài sản mà không nhắc khoản nợ. Kết quả là bạn nhận một nửa tài sản nhưng gánh toàn bộ nợ. Đây là lý do kháng cáo rõ ràng.
Toà chia nợ không tương xứng với phần tài sản. Bên nhận căn nhà còn khoản vay thế chấp thường tiếp tục trả khoản vay đó. Nếu bản án giao nhà cho bên kia nhưng buộc bạn chịu một nửa khoản vay gắn với căn nhà mà không trừ vào phần chênh lệch, cách tính cần được xem lại.
Chủ nợ không được đưa vào vụ án. Nếu bản án quyết định về một khoản nợ ngân hàng mà ngân hàng không tham gia tố tụng, quyết định đó có thể khó thi hành với ngân hàng. Bạn có thể nêu việc toà chưa đưa người có quyền lợi liên quan vào vụ án.
Với chủ nợ, bản án ly hôn có giá trị tới đâu
Đây là điểm nhiều người hiểu sai. Luật quy định quyền, nghĩa vụ về tài sản giữa vợ chồng với người thứ ba vẫn có hiệu lực sau khi ly hôn, trừ khi vợ chồng và người thứ ba có thoả thuận khác. Nghĩa là nếu cả hai cùng ký hợp đồng vay ngân hàng, bản án ly hôn ghi "chồng trả toàn bộ" không làm ngân hàng mất quyền đòi người vợ, nếu ngân hàng không đồng ý.
Vì vậy khi kháng cáo phần nợ, bạn nên hỏi mình hai câu. Một, giữa hai vợ chồng, phần chia nợ đã công bằng chưa? Hai, chủ nợ có đang tham gia vụ án và có đồng ý với cách chia không? Nếu chủ nợ không tham gia, bản án chủ yếu quyết định quan hệ giữa hai người; khi một bên không trả, bên kia vẫn có thể bị chủ nợ đòi rồi phải đòi lại người đã có nghĩa vụ theo bản án.
Hiểu điều này giúp bạn không đặt kỳ vọng sai. Kháng cáo để bản án ghi bên kia chịu toàn bộ khoản vay có ý nghĩa giữa hai người, nhưng không thay thế được một thoả thuận ba bên với ngân hàng.
Chuẩn bị kháng cáo phần nợ
Trình tự gợi ý để không bỏ sót khoản nào:
- Lập bảng mọi khoản nợ phát sinh trong thời kỳ hôn nhân: chủ nợ, ngày vay, người ký, số còn nợ, mục đích ghi trong hợp đồng.
- Đối chiếu với bản án: khoản nào toà đã xác định, xác định là chung hay riêng, chia cho ai.
- Đánh dấu khoản bạn không đồng ý và lý do: tính sai bản chất, bỏ sót, hay chia không tương xứng với tài sản.
- Gom chứng cứ về mục đích sử dụng tiền cho từng khoản tranh chấp.
- Xem chủ nợ đã được đưa vào vụ án chưa; nếu chưa, nêu đề nghị trong đơn.
- Viết yêu cầu cụ thể: xác định lại khoản nào, chia lại thế nào, trừ vào chênh lệch tài sản ra sao.
Nếu bạn nhận ra một khoản nợ chung bị bỏ sót mà chính bạn quên khai ở sơ thẩm, hãy giải thích trung thực trong đơn. Toà phúc thẩm thận trọng với yêu cầu mới không có ở sơ thẩm, nên phần trình bày lý do rất quan trọng; trường hợp này nên hỏi luật sư về cách đưa vào cho đúng thủ tục.
Khi bên kia kháng cáo phần nợ
Có khi chính bạn hài lòng với bản án, nhưng bên kia kháng cáo để đẩy thêm nợ sang bạn hoặc kéo một khoản vay riêng của họ thành nợ chung. Bạn sẽ được toà thông báo về kháng cáo và có quyền gửi văn bản trình bày ý kiến. Những việc nên làm:
- Đọc kỹ đơn kháng cáo, ghi lại từng khoản nợ bên kia muốn xác định lại và lý do họ đưa ra.
- Kiểm tra lại hồ sơ sơ thẩm xem bạn đã nộp chứng cứ gì cho từng khoản; bổ sung nếu có tài liệu mới và lý do chính đáng.
- Với khoản vay bạn không ký, gom chứng cứ cho thấy bạn không biết và tiền không vào chi tiêu gia đình: sao kê tài khoản chung, các khoản chi lớn của gia đình trong thời gian đó được trả bằng nguồn nào.
- Nếu chủ nợ là người thân của bên kia, chú ý những tài liệu được lập sau khi ly hôn có vẻ "dọn đường", và nêu điều đó một cách bình tĩnh, có căn cứ.
- Gửi văn bản ý kiến cho toà phúc thẩm đúng thời gian, kèm bảng kê tài liệu, thay vì chờ tới phiên toà mới trình bày.
Bạn không bắt buộc phải kháng cáo ngược chỉ vì bên kia kháng cáo. Nếu bạn đồng ý với bản án, việc bảo vệ bản án bằng văn bản ý kiến và chứng cứ thường là đủ. Bài về khi bên kia kháng cáo trong danh mục thay đổi, rút kháng cáo của trang nói kỹ hơn về bước này.
Cân nhắc trước khi kháng cáo
Khoản nợ tranh chấp nhỏ so với tổng tài sản, chứng cứ về mục đích sử dụng tiền mỏng, hoặc chủ nợ là người thân sẵn sàng thoả thuận lại — những trường hợp này thương lượng thường hiệu quả hơn kháng cáo. Một thoả thuận ba bên có chữ ký của chủ nợ giải quyết được cả hai lớp quan hệ, điều mà bản án ly hôn đôi khi không làm được.
Ngược lại, khi khoản nợ lớn, đứng tên bạn và bạn đang một mình trả, việc để bản án sơ thẩm có hiệu lực mà bỏ sót khoản nợ có thể khiến bạn chịu thiệt kéo dài nhiều năm. Lúc này kháng cáo là cần thiết, và bạn nên có người làm nghề đọc hợp đồng vay cùng bản án.
Nếu khoản nợ liên quan tới hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp của gia đình, tình huống phức tạp hơn vì có thêm nghĩa vụ với đối tác, nhà cung cấp và cơ quan thuế. Trang về kế thừa trong kinh doanh của cụm có bài riêng về vợ chồng ly hôn khi chung một hộ kinh doanh.
Câu hỏi thường gặp
Chồng tự vay mà vợ không biết thì vợ có phải trả không?
Tuỳ khoản vay đó được dùng vào việc gì. Nếu chứng minh được tiền vay dùng cho nhu cầu thiết yếu của gia đình, khoản đó có thể là nợ chung. Nếu dùng cho việc riêng không vì gia đình, thường là nợ riêng của người vay.
Bản án ghi chồng trả hết nợ ngân hàng, ngân hàng còn đòi vợ được không?
Có thể. Quyền và nghĩa vụ với người thứ ba vẫn có hiệu lực sau ly hôn trừ khi có thoả thuận khác với chủ nợ. Nếu cả hai cùng ký vay, ngân hàng không bị ràng buộc bởi cách chia giữa hai vợ chồng nếu họ không đồng ý.
Tiền cha mẹ đưa mua nhà là vay hay cho?
Tuỳ chứng cứ. Giấy vay lập đúng lúc, việc đã trả lãi hay trả một phần gốc nghiêng về vay. Không có giấy tờ, chỉ có lời khai sau khi ly hôn thì toà sẽ cân nhắc các chứng cứ gián tiếp khác.
Bản án bỏ sót khoản nợ chung mình đang trả thì làm gì?
Bạn có thể kháng cáo phần chia tài sản, nêu khoản nợ bị bỏ sót và chứng cứ. Nếu bạn đã khai ở sơ thẩm mà toà không xem xét, lý do càng rõ. Nếu chưa khai, nên hỏi luật sư cách đưa vào.
Ngân hàng không tham gia vụ ly hôn có sao không?
Phần quyết định về khoản vay khi đó chủ yếu ràng buộc hai vợ chồng. Nếu cần ràng buộc cả ngân hàng, toà cần đưa ngân hàng vào vụ án với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, hoặc các bên phải thoả thuận với ngân hàng.