Viện kiểm sát cùng cấp với toà đã xử sơ thẩm và Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp có quyền kháng nghị bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực theo thủ tục phúc thẩm; khi có kháng nghị, các đương sự liên quan được gửi quyết định kháng nghị và có quyền gửi ý kiến về nội dung kháng nghị cho toà cấp phúc thẩm. Phần bản án bị kháng nghị chưa có hiệu lực và sẽ được toà phúc thẩm xem xét như phần bị kháng cáo.
Bài này dành cho đương sự, bị cáo, bị hại nhận được quyết định kháng nghị phúc thẩm mà không biết nên hiểu thế nào. Nội dung dừng ở góc của người nhận: đọc kháng nghị, cân nhắc có nên tự kháng cáo, chuẩn bị ý kiến, và xử lý khi Viện kiểm sát thay đổi hay rút kháng nghị. Thủ tục nội bộ của Viện kiểm sát, cũng như kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm đối với bản án đã có hiệu lực, là chủ đề khác và chỉ được nhắc ở đây.
Kháng nghị khác kháng cáo ở những điểm nào
Hai khái niệm thường bị dùng lẫn. Bảng sau đặt cạnh nhau để thấy khác biệt chính:
| Tiêu chí | Kháng cáo | Kháng nghị phúc thẩm |
|---|---|---|
| Ai thực hiện | Đương sự, bị cáo, bị hại và những người luật cho phép | Viện kiểm sát cùng cấp hoặc cấp trên trực tiếp |
| Vì lợi ích của ai | Của chính người kháng cáo hoặc người họ đại diện | Bảo đảm việc áp dụng pháp luật đúng, có thể có lợi hoặc bất lợi cho từng bên |
| Tạm ứng án phí phúc thẩm | Người kháng cáo nộp, trừ khi được miễn | Viện kiểm sát không nộp |
| Thời hạn | Theo thời hạn kháng cáo của từng loại việc | Có thể dài hơn thời hạn kháng cáo, nhất là với Viện kiểm sát cấp trên |
| Ai được rút | Chính người kháng cáo | Viện kiểm sát đã kháng nghị, và trong một số trường hợp Viện kiểm sát cấp trên, theo quy định |
Điểm đáng chú ý là thời hạn. Vì kháng nghị có thể được ban hành sau khi thời hạn kháng cáo của đương sự đã hết, nhiều người tưởng bản án đã yên ổn thì lại nhận được quyết định kháng nghị. Đây là chuyện bình thường của thủ tục, không phải bất thường.
Đọc quyết định kháng nghị theo thứ tự
Quyết định kháng nghị thường viết theo văn phong pháp lý chặt. Đọc theo các bước sau để rút ra điều mình cần:
- Cơ quan kháng nghị và ngày ban hành. Viện kiểm sát cùng cấp với toà sơ thẩm hay cấp trên; ngày ký quyết định.
- Phạm vi kháng nghị. Kháng nghị toàn bộ hay một phần bản án; phần nào. Đánh dấu trên bản án của bạn.
- Lý do kháng nghị. Viện kiểm sát cho rằng toà sơ thẩm sai ở đâu: xác định sai quan hệ pháp luật, đánh giá chứng cứ chưa đúng, áp dụng sai quy định, vi phạm thủ tục tố tụng.
- Đề nghị của Viện kiểm sát. Đề nghị toà phúc thẩm sửa bản án theo hướng nào, hay huỷ để xét xử lại, hay huỷ và đình chỉ giải quyết vụ án.
- Hướng đó có lợi hay bất lợi cho bạn. Ghi ra một câu: nếu toà chấp nhận kháng nghị, mình được thêm gì hoặc mất gì.
Câu cuối cùng là quan trọng nhất. Kháng nghị không phải lúc nào cũng nhắm vào bạn; có những kháng nghị sửa sai theo hướng có lợi cho chính bạn, ví dụ toà sơ thẩm tính thiếu khoản bồi thường bạn được hưởng.
Khi kháng nghị có lợi cho bạn: có nên tự kháng cáo thêm
Nhiều người thấy Viện kiểm sát kháng nghị theo hướng có lợi cho mình thì yên tâm không kháng cáo nữa. Cách nghĩ này có một điểm yếu: Viện kiểm sát có quyền rút kháng nghị trước hoặc tại phiên toà phúc thẩm. Nếu kháng nghị bị rút và không có kháng cáo nào khác, toà đình chỉ xét xử phúc thẩm và bản án sơ thẩm có hiệu lực, kể cả phần bất lợi cho bạn mà Viện kiểm sát từng cho là sai.
Vì vậy, nếu thời hạn kháng cáo của bạn vẫn còn, và bạn có căn cứ cho phần mình muốn sửa, việc tự kháng cáo giúp quyền lợi của bạn không phụ thuộc vào quyết định của người khác. Bạn sẽ phải nộp tạm ứng án phí phúc thẩm nếu không thuộc diện miễn, nên cần cân nhắc như mọi kháng cáo khác.
Nếu thời hạn kháng cáo đã hết khi bạn biết có kháng nghị, bạn không thể tự kháng cáo nữa, trừ trường hợp được chấp nhận kháng cáo quá hạn. Khi đó, việc nên làm là gửi văn bản ý kiến ủng hộ kháng nghị, bổ sung tài liệu chứng minh, và theo dõi sát diễn biến để biết nếu kháng nghị bị thay đổi.
Khi kháng nghị bất lợi cho bạn: chuẩn bị ý kiến
Nếu kháng nghị đề nghị sửa bản án theo hướng bất lợi cho bạn, bạn đang ở vị trí giống người bị kháng cáo. Bạn có quyền gửi văn bản trình bày ý kiến về nội dung kháng nghị cho toà cấp phúc thẩm, và trình bày tại phiên toà. Tại phiên phúc thẩm, kiểm sát viên sẽ trình bày quan điểm của Viện kiểm sát; bạn được tranh luận, đối đáp lại như với một bên đương sự.
Văn bản ý kiến nên đi theo đúng cấu trúc của quyết định kháng nghị: với mỗi lý do kháng nghị, nêu bạn đồng ý hay không, vì sao, dựa vào tài liệu nào trong hồ sơ. Giọng văn bình tĩnh, bám vào sự việc và chứng cứ. Viện kiểm sát là cơ quan thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, không phải đối thủ cá nhân; lập luận bằng căn cứ hiệu quả hơn mọi lời trách móc.
Trong án hình sự, kháng nghị theo hướng tăng nặng đối với bị cáo là căn cứ để toà phúc thẩm có thể tăng hình phạt hoặc áp dụng tội danh nặng hơn trong giới hạn luật định. Bị cáo nhận quyết định kháng nghị loại này nên trao đổi ngay với người bào chữa; người thuộc diện được trợ giúp pháp lý có thể đề nghị trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước hỗ trợ.
Khi Viện kiểm sát thay đổi, bổ sung hoặc rút kháng nghị
Thay đổi, bổ sung kháng nghị. Viện kiểm sát có quyền thay đổi, bổ sung kháng nghị trước hoặc tại phiên toà phúc thẩm; nếu thời hạn kháng nghị đã hết thì không được vượt quá phạm vi kháng nghị ban đầu, tương tự quy tắc với kháng cáo. Khi nhận văn bản thay đổi, đọc lại phạm vi và đề nghị mới, kiểm xem có phần nào mở rộng sang phần bản án chưa từng bị kháng nghị không.
Rút một phần kháng nghị. Phần bị rút được toà đình chỉ xét xử phúc thẩm; phần bản án tương ứng có hiệu lực nếu không còn kháng cáo của ai về phần đó.
Rút toàn bộ kháng nghị. Nếu không còn kháng cáo nào khác, toà cấp phúc thẩm đình chỉ xét xử phúc thẩm và bản án sơ thẩm có hiệu lực kể từ ngày ra quyết định đình chỉ. Đây là lúc người có quyền lợi theo bản án có thể bắt đầu yêu cầu thi hành án.
Rút kháng nghị khi bạn còn kháng cáo. Vụ án vẫn được xét xử phúc thẩm với phần bạn kháng cáo. Nếu trước đó bạn dựa nhiều vào lập luận của kháng nghị, hãy chuyển những lập luận đó thành của mình trong văn bản trình bày.
Ví dụ giả định: hai người, hai cách phản ứng với cùng một kháng nghị
Bà C và ông D tranh chấp một khoản tiền đặt cọc mua nhà. Toà sơ thẩm buộc ông D trả lại tiền cọc nhưng bác yêu cầu phạt cọc của bà C. Không ai kháng cáo trong hạn. Sau đó Viện kiểm sát cấp trên kháng nghị phúc thẩm, cho rằng toà sơ thẩm đánh giá sai lỗi của các bên và đề nghị sửa bản án theo hướng chấp nhận phạt cọc.
Bà C nhận quyết định kháng nghị khi thời hạn kháng cáo của mình đã hết. Bà gửi văn bản ủng hộ kháng nghị, đính kèm các tin nhắn trong hồ sơ cho thấy ông D chủ động huỷ giao dịch, và theo dõi lịch xét xử. Bà hiểu rằng nếu Viện kiểm sát rút kháng nghị, bản án sơ thẩm sẽ có hiệu lực và bà chỉ nhận lại tiền cọc.
Ông D thì ban đầu cho rằng kháng nghị "không liên quan tới mình" vì không phải bà C kháng cáo, nên không chuẩn bị gì. Đến khi nhận giấy triệu tập, ông mới nhờ luật sư đọc hồ sơ và gửi văn bản trình bày vì sao việc huỷ giao dịch có lý do. Thời gian chuẩn bị của ông ngắn hơn nhiều so với lẽ ra có thể có.
Bài học từ ví dụ: dù kháng nghị có lợi hay bất lợi, người nhận đều nên đọc và phản hồi sớm. Kết quả cuối cùng vẫn do hội đồng xét xử quyết định dựa trên hồ sơ và tranh luận tại phiên.
Những điều đương sự thường hỏi sai
Một số hiểu lầm phổ biến khi nhận quyết định kháng nghị, kèm cách hiểu đúng:
- "Viện kiểm sát kháng nghị là toà sơ thẩm chắc chắn sai." Kháng nghị là quan điểm của Viện kiểm sát; toà phúc thẩm có thể chấp nhận toàn bộ, một phần, hoặc không chấp nhận.
- "Có kháng nghị thì mình không cần đi phiên toà." Bạn vẫn là đương sự và được triệu tập; vắng mặt là tự bỏ cơ hội trình bày, thậm chí có hệ quả về thủ tục nếu bạn cũng là người kháng cáo.
- "Có thể nhờ Viện kiểm sát kháng nghị thay vì tự kháng cáo để khỏi tốn án phí." Đương sự có thể gửi đơn đề nghị, nhưng việc kháng nghị hay không do Viện kiểm sát quyết định theo căn cứ pháp luật. Không nên lấy đó làm phương án thay cho quyền kháng cáo của mình.
- "Kháng nghị phúc thẩm giống kháng nghị giám đốc thẩm." Kháng nghị phúc thẩm nhắm vào bản án chưa có hiệu lực; giám đốc thẩm, tái thẩm là thủ tục đặc biệt với bản án đã có hiệu lực, điều kiện chặt hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Viện kiểm sát kháng nghị thì có cần mình đồng ý không?
Không. Kháng nghị là quyền của Viện kiểm sát theo luật tố tụng, không phụ thuộc ý kiến đương sự. Đương sự có quyền gửi ý kiến về nội dung kháng nghị cho toà cấp phúc thẩm và trình bày tại phiên toà để hội đồng xét xử cân nhắc.
Đã hết hạn kháng cáo mới nhận quyết định kháng nghị thì làm gì?
Bạn không thể tự kháng cáo nữa, trừ khi được chấp nhận kháng cáo quá hạn vì lý do chính đáng. Bạn vẫn gửi được văn bản ý kiến ủng hộ hoặc phản bác kháng nghị, bổ sung tài liệu, và tham gia phiên phúc thẩm như một đương sự.
Kháng nghị có làm mình phải nộp thêm tiền không?
Viện kiểm sát kháng nghị không phải nộp tạm ứng án phí phúc thẩm, và đương sự không phải nộp thay. Việc chịu án phí sau phúc thẩm sẽ do toà quyết định theo kết quả xét xử và quy định về án phí.
Viện kiểm sát rút kháng nghị thì có thông báo cho mình không?
Có. Việc rút kháng nghị dẫn tới quyết định đình chỉ xét xử phúc thẩm đối với phần đó, và quyết định này được gửi cho các đương sự liên quan. Nếu rút tại phiên toà mà bạn có mặt, bạn nghe trực tiếp hội đồng xét xử tuyên.
Kháng nghị trong án hình sự có thể làm bị cáo bị tăng án không?
Có thể, nếu kháng nghị theo hướng tăng nặng và toà phúc thẩm chấp nhận. Nguyên tắc không làm xấu hơn tình trạng bị cáo chỉ áp dụng khi không có kháng nghị hoặc kháng cáo của bị hại theo hướng đó. Bị cáo nên trao đổi ngay với người bào chữa khi nhận quyết định kháng nghị.
Có nên gặp kiểm sát viên để trình bày riêng không?
Nếu muốn cung cấp tài liệu hoặc ý kiến, hãy gửi văn bản qua kênh chính thức tới Viện kiểm sát hoặc toà, ghi rõ vụ án. Tránh mọi hình thức gặp gỡ riêng có thể bị hiểu là tác động tới người tiến hành tố tụng; điều này bất lợi cho chính bạn.