Bản án chia thừa kế thường được kháng cáo vì một trong năm lý do: xác định sai khối di sản, bỏ sót hoặc tính thừa người thừa kế, đánh giá sai hiệu lực di chúc, không tính hoặc tính sai công sức của người quản lý di sản, và chia hiện vật không hợp lý. Mỗi lý do đòi hỏi một loại chứng cứ riêng, và nhiều khi chỉ một người trong gia đình kháng cáo cũng kéo theo việc toà phúc thẩm xem lại phần của những người khác.
Tranh chấp thừa kế đặc biệt ở chỗ các bên là người thân, thường còn sống chung một khu đất. Bài viết theo góc từng người thừa kế đang cầm bản án sơ thẩm và cân nhắc kháng cáo: đọc bản án theo thứ tự nào, chỗ nào đáng tranh luận, và chỗ nào kháng cáo chỉ làm kéo dài một chuyện gia đình vốn đã căng.
Đọc bản án thừa kế theo bốn bước của toà
Toà giải quyết chia thừa kế thường đi qua bốn bước, và bản án cũng được viết theo thứ tự đó. Bước một, xác định thời điểm mở thừa kế (ngày người để lại di sản chết) và thời hiệu yêu cầu chia di sản. Bộ luật Dân sự 2015 quy định thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm với bất động sản và 10 năm với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế. Bước hai, xác định khối di sản: tài sản nào là của người chết, tài sản nào là phần của người còn sống. Bước ba, xác định người thừa kế và chia theo di chúc hay theo pháp luật. Bước bốn, chia cụ thể: ai nhận hiện vật, ai nhận tiền, ai thanh toán chênh lệch cho ai.
Khi đọc, bạn nên tìm xem mình không đồng ý ở bước nào. Không đồng ý ở bước đầu (khối di sản, người thừa kế) thì sai số kéo theo toàn bộ phần sau. Không đồng ý ở bước cuối (ai nhận nhà) thì có thể chỉ cần kháng cáo phần chia hiện vật, giữ nguyên các kết luận khác.
Bản án thừa kế thường dài và có nhiều con số. Một bảng nhỏ ghi từng người thừa kế, kỷ phần, phần nhận hiện vật, phần nhận hay trả tiền sẽ giúp bạn nhìn ra chỗ bất hợp lý nhanh hơn đọc văn bản liền mạch.
Xác định sai khối di sản: dạng lỗi gây chênh lệch lớn nhất
Không tách phần tài sản chung vợ chồng. Khi một người chết, tài sản chung với vợ hoặc chồng thường được chia đôi trước, chỉ một nửa là di sản. Nếu bản án coi toàn bộ là di sản, người vợ hoặc chồng còn sống bị thiệt rõ ràng và có căn cứ kháng cáo.
Tính tài sản đã tặng cho từ trước vào di sản. Cha mẹ đã tặng cho một người con mảnh đất từ lâu, có giấy tờ hoặc đã sang tên. Nếu bản án vẫn đưa vào chia, người con đó cần chứng minh việc tặng cho đã hoàn tất.
Bỏ sót tài sản. Ngược lại, có tài sản đứng tên người khác nhưng thực chất là của người chết, như sổ tiết kiệm đứng tên một người con, nhà đất nhờ người khác đứng tên. Muốn đưa vào di sản phải có chứng cứ, và yêu cầu này nên được đưa ra từ sơ thẩm.
Không trừ nghĩa vụ của người chết. Di sản phải dùng để trả nợ, chi phí mai táng và các nghĩa vụ khác của người chết trước khi chia. Người đã bỏ tiền lo tang lễ hoặc trả nợ thay có thể kháng cáo nếu khoản này không được thanh toán từ di sản.
Đánh giá sai nguồn gốc đất. Đất của ông bà để lại qua nhiều đời, có lần chia, có lần cấp đổi giấy. Xác định ai là chủ thật vào thời điểm mở thừa kế nhiều khi cần hồ sơ địa chính cũ. Nếu toà chưa thu thập, bạn có thể đề nghị toà phúc thẩm yêu cầu cơ quan quản lý đất đai cung cấp.
Người thừa kế: bỏ sót, tính thừa và người không phụ thuộc di chúc
Bỏ sót người thừa kế là một trong những lỗi nặng nhất của bản án thừa kế, vì nó làm thay đổi kỷ phần của tất cả. Người thường bị bỏ sót là con riêng, con nuôi chưa đăng ký đầy đủ, cháu thừa kế thế vị khi cha mẹ của cháu chết trước ông bà, hay người con đi xa nhiều năm không liên lạc. Nếu bạn là người bị bỏ sót và không được toà đưa vào vụ án, hãy hỏi người làm nghề ngay để chọn đúng kênh, vì tuỳ thời điểm và việc bạn có biết vụ án hay không mà đường đi khác nhau.
Tính thừa người thừa kế cũng xảy ra, ví dụ coi một người là con nuôi trong khi việc nuôi con nuôi chưa từng được xác lập theo đúng thủ tục. Người kháng cáo cần chứng cứ về quan hệ nhân thân, không chỉ lời kể của họ hàng.
Với thừa kế theo di chúc, cần chú ý nhóm người được hưởng phần di sản bắt buộc. Bộ luật Dân sự 2015 quy định con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng, con thành niên mà không có khả năng lao động vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, dù di chúc không cho hoặc cho ít hơn, trừ những trường hợp luật loại trừ. Nếu bản án không áp dụng quy định này cho người đủ điều kiện, đây là căn cứ kháng cáo rõ ràng.
Di chúc bị tuyên vô hiệu hoặc được công nhận: kháng cáo dựa vào đâu
Khi có di chúc, tranh chấp thường dồn vào câu hỏi di chúc có hợp pháp không. Toà xét người lập di chúc có minh mẫn, sáng suốt khi lập không, có bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép không, nội dung có trái luật không, và hình thức có đúng loại di chúc đó không: di chúc tự viết tay, di chúc có người làm chứng, di chúc có công chứng hoặc chứng thực, di chúc miệng trong trường hợp đặc biệt. Mỗi loại có yêu cầu hình thức riêng.
Người được hưởng theo di chúc mà bản án tuyên vô hiệu thường kháng cáo bằng cách chứng minh tình trạng nhận thức của người lập vào đúng thời điểm lập: hồ sơ khám bệnh, lời khai người làm chứng, người chứng kiến việc lập. Người thừa kế theo pháp luật muốn bác di chúc thì đi ngược lại: chỉ ra mâu thuẫn về thời gian, địa điểm, sức khoẻ, hoặc đề nghị giám định chữ ký, chữ viết nếu ở sơ thẩm chưa làm.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: di chúc có thể chỉ vô hiệu một phần, chẳng hạn phần định đoạt tài sản không thuộc quyền của người lập (phần của vợ hoặc chồng còn sống). Phần còn lại vẫn có hiệu lực. Nếu bản án tuyên vô hiệu toàn bộ trong khi lỗi chỉ ở một phần, đó là điểm đáng nêu.
Bảng: lý do kháng cáo, ai thường kháng cáo, chứng cứ cần có
Bảng dưới gom các lý do kháng cáo thường gặp. Cột chứng cứ là thứ toà phúc thẩm thật sự cần để thay đổi bản án.
| Lý do | Thường do ai kháng cáo | Chứng cứ nên có |
|---|---|---|
| Di chúc bị tuyên vô hiệu | Người được hưởng theo di chúc | Tình trạng sức khoẻ, nhận thức của người lập di chúc lúc lập; người làm chứng; hình thức di chúc |
| Di chúc được công nhận dù nghi giả | Người thừa kế theo pháp luật | Kết quả giám định chữ ký, chữ viết; mâu thuẫn trong lời khai về hoàn cảnh lập |
| Không tính công sức quản lý, tôn tạo | Người đã ở và giữ gìn di sản | Hoá đơn sửa chữa, xây dựng; thời gian quản lý; lời khai hàng xóm |
| Chia hiện vật không hợp lý | Người đang ở trên đất hoặc người bị chia phần nhỏ | Hiện trạng sử dụng, nhu cầu chỗ ở, khả năng tách thửa |
| Định giá di sản sai | Người phải thanh toán chênh lệch hoặc người nhận tiền | Giá giao dịch tương tự, đề nghị định giá lại có căn cứ |
| Hết thời hiệu nhưng vẫn chia hoặc ngược lại | Người đang quản lý di sản hoặc người khởi kiện | Thời điểm mở thừa kế, giấy chứng tử, các lần gia đình đã thoả thuận |
Lưu ý: người đã quản lý, giữ gìn, tôn tạo di sản nhiều năm thường được toà xem xét trích một phần công sức, nhưng mức trích tuỳ đánh giá cụ thể. Kháng cáo đòi tăng công sức cần sự việc và chi phí cụ thể, không chỉ thời gian đã ở.
Chia hiện vật hay chia giá trị: lý do người ở trên đất hay kháng cáo
Phần lớn di sản tranh chấp là nhà đất, mà một thửa đất nhỏ không thể chia cho năm người. Toà thường giao hiện vật cho một hoặc vài người, những người này thanh toán giá trị phần chênh lệch cho người còn lại. Kháng cáo ở đây thường xoay quanh câu hỏi: ai nên được nhận hiện vật, và giá trị chênh lệch tính theo giá nào.
Toà thường ưu tiên giao hiện vật cho người đang thực tế sinh sống, có nhu cầu chỗ ở, có khả năng thanh toán chênh lệch. Nếu bản án giao nhà cho người không ở đó, không có nhu cầu, trong khi người đang ở không có chỗ ở khác, người đang ở có thể kháng cáo. Ngược lại, người được chia giá trị mà thấy giá định quá thấp có thể đề nghị định giá lại.
Một tình huống khác: bản án chia hiện vật bằng cách tách thửa, nhưng diện tích sau khi chia không đủ điều kiện tách thửa theo quy định của địa phương. Phần quyết định khi đó khó thi hành. Nêu điều này trong kháng cáo, kèm thông tin về điều kiện tách thửa đang áp dụng ở tỉnh, thành phố nơi có đất.
Kháng cáo trong một gia đình: cân nhắc trước khi nộp đơn
Kháng cáo chia thừa kế ảnh hưởng tới cả gia đình chứ không chỉ người nộp đơn. Một kháng cáo về khối di sản có thể làm toà phúc thẩm xem lại phần của tất cả mọi người. Nếu bản án bị huỷ để xét xử lại, vụ việc có thể kéo dài thêm nhiều năm, trong thời gian đó di sản khó được sử dụng, bán hay thế chấp.
Trước khi nộp đơn, nên thử một buổi nói chuyện có người trung gian mà các bên tin tưởng. Trong nhiều vụ, điều các bên thật sự tranh chấp không phải tỷ lệ phần trăm mà là ai được giữ căn nhà thờ cúng, ai được ở lại. Những điều đó dễ thoả thuận hơn khi đã có bản án sơ thẩm làm mốc. Nếu thoả thuận được, các bên có thể trình bày tại phiên phúc thẩm để toà xem xét công nhận, hoặc người kháng cáo rút đơn.
Vụ có giá trị lớn, nhiều thế hệ thừa kế chồng lên nhau, hoặc nghi ngờ di chúc giả, nên có luật sư.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ một người kháng cáo thì phần của những người khác có thay đổi không?
Toà phúc thẩm xét phần bị kháng cáo và những phần có liên quan. Trong thừa kế, phần của mỗi người thường liên quan chặt với nhau, nên một kháng cáo về khối di sản hay số người thừa kế có thể làm thay đổi phần của cả những người không kháng cáo.
Bị bỏ sót không được đưa vào vụ án thì có kháng cáo được không?
Người không được tham gia tố tụng thường không nhận được bản án nên khó dùng đường kháng cáo thông thường. Tuỳ thời điểm, có thể làm đơn đề nghị người có thẩm quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm. Nên hỏi người làm nghề để chọn đúng đường và không lỡ thời hạn.
Công sức nuôi dưỡng cha mẹ có được tính khi chia thừa kế không?
Chăm sóc cha mẹ là nghĩa vụ của con nên thường không được tính như công sức đối với di sản. Thứ toà hay xem xét là công sức quản lý, giữ gìn, tôn tạo chính tài sản là di sản, như sửa nhà, nộp thuế đất, giữ đất khỏi bị lấn chiếm. Việc ai đã chăm sóc cha mẹ đôi khi được cân nhắc khi quyết định ai nhận hiện vật, nhưng không có công thức chung.
Di chúc viết tay không có người làm chứng có hợp lệ không?
Di chúc tự viết tay, ký tên, có thể hợp lệ dù không có người làm chứng nếu đáp ứng các điều kiện luật định về người lập, nội dung và hình thức. Khi có tranh chấp, toà có thể trưng cầu giám định chữ viết, chữ ký để xác định.
Đang kháng cáo thì có được bán phần đất mình được chia không?
Khi bản án chưa có hiệu lực ở phần liên quan, bạn chưa có căn cứ để làm thủ tục sang tên phần được chia. Phần bản án không bị kháng cáo và không liên quan có thể có hiệu lực, nhưng trong thừa kế các phần thường gắn với nhau nên cần kiểm tra kỹ.
Kháng cáo có thể làm mình được chia ít hơn không?
Có thể, nếu những người khác cũng kháng cáo hoặc nếu kháng cáo của bạn làm toà phúc thẩm xem lại phần có liên quan và đi tới kết luận khác. Nguyên tắc không làm xấu hơn chủ yếu áp dụng trong tố tụng hình sự. Hãy cân nhắc rủi ro này trước khi kháng cáo.