Nếu bên phải trả không có tài sản, không có thu nhập ổn định, thì kháng cáo để đòi thêm thường chỉ làm con số trên giấy lớn hơn, trong khi số tiền thật sự thu về không đổi, và phần đã thắng lại chậm được thi hành thêm nhiều tháng. Ngược lại, phần đòi thêm vẫn đáng theo đuổi khi có tài sản bảo đảm, có người cùng chịu trách nhiệm có khả năng trả, khi bên kia có triển vọng thu nhập rõ ràng, hoặc khi điều bạn muốn sửa không chỉ là tiền.
Bài này dành cho người thắng kiện một phần, đang tính kháng cáo để được tuyên thêm, nhưng đồng thời biết hoặc ngờ rằng bên kia khó trả nổi ngay cả phần đã tuyên. Nó không bàn cách thi hành án hay cách xác minh tài sản sâu, mà chỉ giúp đưa yếu tố "đòi được bao nhiêu" vào quyết định kháng cáo.
Bản án tuyên bao nhiêu khác với số tiền thu về được
Bản án xác định ai phải trả cho ai bao nhiêu. Nó không tự biến thành tiền. Khi bản án có hiệu lực, người được thi hành phải làm đơn yêu cầu thi hành án; cơ quan thi hành án dân sự xác minh điều kiện thi hành, rồi tổ chức thi hành nếu người phải thi hành có tài sản, thu nhập. Nếu họ không có gì, cơ quan thi hành án có thể xác định là chưa có điều kiện thi hành và định kỳ xác minh lại. Nghĩa vụ không mất đi, nhưng tiền cũng chưa về.
Khi cân nhắc kháng cáo, nhiều người chỉ so bản án sơ thẩm với bản án mình mong muốn ở phúc thẩm. Họ quên mất cột thứ ba: với tình trạng tài sản thật của bên kia, mỗi bản án sẽ đổi ra được bao nhiêu tiền. Nếu bên kia chỉ trả được một phần nhỏ của số đã tuyên, việc tăng số được tuyên thêm vài chục phần trăm không làm số tiền thu về tăng lên.
Thêm một điểm ít ai để ý: nếu phần bạn kháng cáo gắn với phần đã thắng, hoặc bên kia kháng cáo ngược, phần đã thắng có thể chưa có hiệu lực trong suốt thời gian chờ phúc thẩm. Trong thời gian đó bạn chưa thể yêu cầu thi hành phần ấy, trong khi tình trạng tài sản của bên kia có thể xấu đi. Thời gian là thứ người được thi hành thường mất nhiều nhất.
Những dấu hiệu cho thấy bên kia khó trả
Bạn không cần biết chính xác tài sản của bên kia mới quyết định được. Những dấu hiệu dưới đây, thường đã lộ ra trong quá trình tố tụng, đủ để đặt câu hỏi nghiêm túc:
- Không có tài sản đứng tên. Nhà đang ở là của cha mẹ hoặc thuê, xe là của người khác, tài khoản ít giao dịch.
- Tài sản đã thế chấp. Nhà đất có nhưng đang bảo đảm cho khoản vay ngân hàng; khi xử lý, bên nhận thế chấp thường được ưu tiên thanh toán từ tài sản đó trước.
- Đang nợ nhiều nơi. Trong vụ án có nhắc tới các khoản vay khác, hoặc bạn biết có người khác cũng đang kiện đòi. Tài sản nếu có sẽ phải chia cho nhiều người được thi hành.
- Doanh nghiệp ngừng hoạt động. Bị đơn là công ty đã ngừng kinh doanh, nợ lương, nợ thuế, hoặc đang trong thủ tục giải thể, phá sản. Thứ tự thanh toán khi đó theo luật riêng và chủ nợ thường không thu đủ.
- Không có thu nhập ổn định. Bên kia làm việc tự do, không có hợp đồng lao động, thu nhập không qua tài khoản.
- Đã trốn tránh trong quá trình tố tụng. Thay đổi chỗ ở, vắng mặt nhiều lần, không nhận giấy triệu tập. Đây không phải bằng chứng về tài sản, nhưng là dấu hiệu về thái độ với nghĩa vụ.
Có một hai dấu hiệu chưa có nghĩa là bản án vô giá trị. Nhưng nếu gần như cả danh sách đều đúng, phép tính "kháng cáo được thêm bao nhiêu" cần nhân thêm một hệ số rất thực tế: khả năng thu được.
Tình trạng tài sản của bên kia và ý nghĩa của việc đòi thêm
Bảng dưới gợi ý cách đọc từng tình huống. Đây là xu hướng chung để bạn tự đối chiếu, không phải kết luận cho vụ cụ thể.
| Tình trạng của bên phải trả | Phần đòi thêm qua kháng cáo có ý nghĩa gì | Điều nên cân nhắc |
|---|---|---|
| Có tài sản rõ ràng, đủ trả cả phần đã tuyên lẫn phần đòi thêm | Có ý nghĩa thật nếu căn cứ kháng cáo vững | Phân tích bản án như bình thường; khả năng thu không phải rào cản |
| Có tài sản nhưng chỉ đủ khoảng phần đã tuyên | Phần đòi thêm khó thu được ngay | So phần đòi thêm với thời gian phần đã thắng bị chậm thi hành |
| Có tài sản nhưng đã thế chấp, hoặc đang nợ nhiều người khác | Phụ thuộc giá trị còn lại sau khi trả các nghĩa vụ ưu tiên | Nên hỏi người làm nghề về thứ tự thanh toán trước khi kỳ vọng |
| Không có tài sản, nhưng có nghề và thu nhập triển vọng | Có thể có ý nghĩa về lâu dài, thu theo thời gian | Nghĩa vụ không mất đi; cân nhắc thời gian và sức theo đuổi |
| Không tài sản, không thu nhập, có người cùng chịu trách nhiệm liên đới | Ý nghĩa phụ thuộc vào khả năng của người cùng chịu trách nhiệm | Xem bản án đã tuyên trách nhiệm liên đới đúng chưa; đó có thể là điểm kháng cáo đáng giá hơn |
| Doanh nghiệp đang giải thể hoặc phá sản | Thường thấp; thứ tự thanh toán theo luật riêng | Hỏi người làm nghề về thủ tục nộp yêu cầu đòi nợ phù hợp |
Dòng về trách nhiệm liên đới đáng chú ý nhất. Nhiều khi điều làm bản án "không đòi được" không phải là số tiền ít, mà là người được buộc trả không đúng người có tài sản. Ví dụ toà chỉ buộc một người trả trong khi bạn cho rằng vợ hoặc chồng của họ cùng phải chịu vì khoản nợ dùng cho nhu cầu chung của gia đình. Kháng cáo để xác định đúng người chịu trách nhiệm đôi khi đem lại nhiều hơn kháng cáo đòi tăng con số.
Khi đòi thêm vẫn đáng, dù hôm nay bên kia chưa có gì
Nghĩa vụ không mất đi. Bản án có hiệu lực vẫn là căn cứ để yêu cầu thi hành trong thời hiệu luật định, và khi người phải thi hành có tài sản, thu nhập, việc thi hành có thể tiếp tục. Người trẻ, có nghề, đang khó khăn tạm thời khác với người đã lớn tuổi, không còn khả năng lao động.
Có tài sản bảo đảm hoặc người bảo lãnh. Nếu khoản nợ có tài sản bảo đảm, hoặc có người bảo lãnh, cách xác định nghĩa vụ trong bản án ảnh hưởng trực tiếp tới việc bạn có được xử lý tài sản đó hay đòi người bảo lãnh không. Sai ở điểm này đáng kháng cáo hơn sai ở con số.
Khoản đòi thêm là khoản phát sinh tiếp. Ví dụ toà không tuyên lãi tiếp tục phát sinh sau khi xét xử, hoặc không tuyên nghĩa vụ định kỳ. Những khoản này tích luỹ theo thời gian, và giá trị của chúng tăng nếu khả năng trả của bên kia cải thiện về sau.
Điều muốn sửa không chỉ là tiền. Bản án xác định ai có lỗi, xác định tài sản thuộc về ai, xác định quyền sử dụng một lối đi. Những điểm này có giá trị độc lập với việc bên kia có tiền hay không.
Có dấu hiệu bên kia đang tẩu tán tài sản. Trường hợp này cần sự chú ý khác: đề nghị toà áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời phù hợp nếu vụ án còn đang giải quyết, hoặc yêu cầu tuyên giao dịch vô hiệu khi có căn cứ. Kháng cáo đòi thêm không thay được các bước đó.
Ước khả năng thu hồi trước khi quyết định
Một trình tự đơn giản, làm trong những ngày đầu sau bản án, chỉ dùng thông tin bạn được tiếp cận hợp pháp:
- Ghi lại những gì đã biết về tài sản của bên kia từ hồ sơ vụ án: lời khai về chỗ ở, nghề nghiệp, tài sản được nhắc tới, kết quả định giá nếu có.
- Bổ sung những gì bạn biết từ quan hệ trước đây: nơi làm việc, cửa hàng, phương tiện đi lại. Phân biệt rõ điều chắc chắn với điều nghe nói.
- Tra những thông tin công khai mà ai cũng xem được, ví dụ thông tin đăng ký doanh nghiệp nếu bên kia là công ty hoặc chủ doanh nghiệp. Không tự ý tìm cách lấy thông tin tài khoản, dữ liệu cá nhân bằng con đường trái phép; làm vậy có thể khiến chính bạn vi phạm pháp luật.
- Ước hai con số: số tiền có khả năng thu được với bản án sơ thẩm, và với bản án nếu kháng cáo thành công. Nếu hai con số gần bằng nhau, phần đòi thêm chủ yếu nằm trên giấy.
- Cộng chi phí và thời gian của kháng cáo, kể cả thời gian phần đã thắng có thể bị chậm thi hành.
- So sánh, rồi quyết định. Nếu vẫn kháng cáo, hãy khoanh hẹp phạm vi vào phần có căn cứ và có giá trị thu hồi thật, để phần đã thắng không bị kéo theo.
Khi bản án đã có hiệu lực và bạn làm đơn yêu cầu thi hành, cơ quan thi hành án sẽ xác minh điều kiện thi hành theo thủ tục; bạn cũng có thể cung cấp thông tin mình biết về tài sản của bên kia. Chi tiết đó thuộc giai đoạn thi hành án, nằm ngoài phạm vi quyết định kháng cáo.
Ví dụ giả định: đòi thêm tiền phạt từ một chủ thầu đã hết vốn
Chị Ngọc ở Khánh Hoà thuê một chủ thầu xây nhà. Công trình bỏ dở, chị kiện đòi lại tiền đã ứng trước, tiền phạt vi phạm theo hợp đồng và chi phí thuê đội khác làm tiếp. Toà sơ thẩm buộc chủ thầu trả lại tiền ứng trước và một phần chi phí làm tiếp, bác tiền phạt vì cho rằng hai bên có thoả thuận miệng lùi tiến độ. Chị có tin nhắn cho thấy không hề đồng ý lùi, nên thấy kháng cáo phần phạt có cơ sở.
Trong quá trình tố tụng, chủ thầu khai đã ngừng nhận công trình, chiếc xe tải đứng tên đã bán, đang ở nhà thuê và nợ tiền vật liệu ở hai cửa hàng khác. Ước lượng thực tế cho thấy ngay phần đã tuyên, chị cũng khó thu đủ trong thời gian ngắn. Nếu kháng cáo phần phạt và chủ thầu kháng cáo ngược phần chi phí làm tiếp, toàn bộ phần chị đã thắng có thể bị treo thêm nhiều tháng.
Chị chọn không kháng cáo, làm đơn yêu cầu thi hành ngay khi bản án có hiệu lực, cung cấp cho cơ quan thi hành án thông tin về một công trình chủ thầu đang được thanh toán dở dang. Ở một phiên bản khác của câu chuyện, nếu chủ thầu còn sở hữu một lô đất không thế chấp, phần phạt có giá trị thu hồi thật và việc kháng cáo lại đáng cân nhắc nghiêm túc. Căn cứ kháng cáo là một nửa của quyết định; khả năng thu là nửa còn lại.
Điều không nên làm khi thấy bên kia không trả nổi
Cảm giác thắng kiện mà không có tiền rất dễ đẩy người ta tới những việc làm hỏng vị thế của chính mình. Tự ý giữ tài sản của bên kia, đe doạ, đến nhà làm ầm ĩ, đăng thông tin bêu riếu lên mạng xã hội, hay nhờ người "đòi hộ" theo kiểu gây sức ép đều có thể khiến bạn bị xử lý hành chính hoặc nặng hơn, và biến bạn từ người được thi hành thành người có lỗi.
Cũng đừng dùng kháng cáo như cách trút giận. Một bản án phúc thẩm tuyên thêm khoản phạt không làm bên kia có thêm tài sản. Nếu mục đích thật là thu hồi tiền, công sức nên dồn vào giai đoạn thi hành án và vào việc giữ thông tin về tài sản của bên kia. Nếu mục đích là xác định đúng lẽ phải về một điểm quan trọng, hãy gọi đúng tên mục đích đó và cân theo cách khác.
Cuối cùng, thoả thuận vẫn là một lựa chọn. Người không trả nổi một lần đôi khi trả được đều đặn từng phần nhỏ. Một lịch trả thực tế, có hệ quả rõ khi vi phạm, nhiều khi thu về nhiều hơn một bản án lớn nằm trong ngăn kéo.
Câu hỏi thường gặp
Bên kia không có tài sản thì bản án có hết giá trị không?
Không. Bản án có hiệu lực vẫn là căn cứ để yêu cầu thi hành trong thời hiệu luật định. Khi người phải thi hành chưa có điều kiện, cơ quan thi hành án định kỳ xác minh lại; khi họ có tài sản hoặc thu nhập, việc thi hành có thể tiếp tục.
Kháng cáo đòi thêm có làm chậm việc thi hành phần đã thắng không?
Có thể. Phần không bị kháng cáo và không liên quan sẽ có hiệu lực khi hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị. Nhưng nếu phần bạn kháng cáo gắn với phần đã thắng, hoặc bên kia kháng cáo ngược, phần đó chưa có hiệu lực và chưa thể yêu cầu thi hành trong thời gian chờ phúc thẩm.
Làm sao biết bên kia có tài sản mà không vi phạm pháp luật?
Dùng thông tin trong hồ sơ vụ án, thông tin công khai như đăng ký doanh nghiệp, và những gì bạn biết trực tiếp. Khi đã yêu cầu thi hành án, cơ quan thi hành án xác minh theo thủ tục và bạn có thể cung cấp thông tin. Không tự tìm cách lấy dữ liệu tài khoản, dữ liệu cá nhân trái phép.
Toà chỉ buộc chồng trả nợ, có kháng cáo để buộc cả vợ được không?
Nếu bạn đã yêu cầu ở sơ thẩm và có căn cứ cho rằng khoản nợ phát sinh vì nhu cầu chung của gia đình nhưng toà không chấp nhận, đó có thể là nội dung kháng cáo. Nếu sơ thẩm bạn chưa từng yêu cầu điều này, yêu cầu mới thường không được giải quyết ở phúc thẩm; nên hỏi luật sư hướng xử lý phù hợp.
Bên kia là công ty đang phá sản thì có nên kháng cáo không?
Khi doanh nghiệp đang trong thủ tục phá sản, việc thanh toán cho các chủ nợ đi theo thứ tự luật phá sản quy định và thường không đủ cho tất cả. Phần đòi thêm qua kháng cáo vì vậy thường có giá trị thu hồi thấp. Tình huống này nên hỏi người làm nghề về thủ tục nộp yêu cầu đòi nợ cho đúng.
Có nên kháng cáo để giữ nguyên tắc dù biết không đòi được tiền?
Đó là lựa chọn của bạn và có thể chính đáng, nhất là khi bản án xác định sai một điểm có hệ quả lâu dài. Chỉ cần quyết định với ý thức rõ: bạn đang theo đuổi điều gì, chi phí và thời gian là bao nhiêu, và kết quả tốt nhất ở phúc thẩm cũng không làm bên kia có thêm tài sản.