Khi phần giao con trong bản án ly hôn bị kháng cáo, phần đó chưa có hiệu lực, nên về pháp lý cả cha và mẹ vẫn có quyền, nghĩa vụ ngang nhau với con cho tới khi có bản án phúc thẩm. Con thường tiếp tục ở theo nếp sinh hoạt hiện tại hoặc theo thoả thuận tạm giữa hai người. Riêng phần cấp dưỡng thuộc nhóm được thi hành ngay dù có kháng cáo.
Khoảng thời gian từ khi nộp kháng cáo tới khi toà phúc thẩm xử có thể kéo dài vài tháng. Đó là lúc đứa trẻ dễ bị kẹt giữa hai người lớn nhất. Bài này không bàn chuyện ai thắng ở phúc thẩm — việc đó có bài riêng về kháng cáo quyền nuôi con — mà bàn chuyện sống thế nào trong lúc chờ: con ở đâu, thăm con ra sao, khi nào nhờ toà can thiệp và những việc tuyệt đối không nên làm.
Về pháp lý, ai đang có quyền với con
Bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực ở phần bị kháng cáo. Nghĩa là quyết định "giao con cho mẹ trực tiếp nuôi" hay "giao con cho cha trực tiếp nuôi" chưa ràng buộc ai cả, nếu phần đó đang bị kháng cáo. Trong khi đó, hai người vẫn là cha mẹ của con với đầy đủ quyền, nghĩa vụ theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
Cũng cần lưu ý trường hợp chỉ có phần tài sản bị kháng cáo, còn phần giao con không ai kháng cáo. Khi đó phần giao con có thể đã có hiệu lực theo quy định về hiệu lực từng phần của bản án; trang về hiệu lực của cụm có bài riêng về bản án bị kháng cáo một phần. Bạn nên đọc kỹ đơn kháng cáo của mình và của bên kia để biết phần nào đang bị kháng cáo.
Hệ quả thực tế là trong giai đoạn này không bên nào có "giấy" để buộc bên kia giao con. Đến công an, nhà trường hay chính quyền xã, phường với bản án sơ thẩm đang bị kháng cáo thường không giải quyết được việc đón con, vì phần đó chưa thi hành được. Con đường đúng là thoả thuận, và nếu không thoả thuận được thì đề nghị toà, như phần dưới.
Phần cấp dưỡng thì khác: luật tố tụng xếp cấp dưỡng vào nhóm được thi hành ngay dù có kháng cáo, kháng nghị. Người phải cấp dưỡng không thể lấy lý do "đang kháng cáo" để ngừng trả, và người nuôi con có thể yêu cầu thi hành phần này ngay.
Con ở đâu trong lúc chờ: những cách sắp xếp thường gặp
Giữ nguyên nếp đang có. Nếu từ trước khi ly hôn con đã ở với một bên và đi học ổn định, giữ nguyên chỗ ở là cách ít xáo trộn nhất. Bên kia vẫn được thăm con theo lịch hai người thống nhất.
Thoả thuận tạm bằng văn bản. Hai người viết ra một bản ngắn: con ở với ai, thăm vào những ngày nào, ai đưa đón, ngày lễ tính sao, chi phí học hành chia thế nào. Bản này không thay bản án, nhưng giúp tránh cãi vã và là chứng cứ về thiện chí của mỗi bên.
Theo bản án sơ thẩm dù chưa có hiệu lực. Một số cặp chọn làm theo bản án sơ thẩm cho tới khi có phúc thẩm, để con không phải chuyển đi chuyển lại. Đây là lựa chọn tự nguyện, không phải nghĩa vụ.
Khi hai bên không thống nhất được gì. Nếu tình hình căng tới mức một bên giữ con, không cho bên kia gặp, hoặc con có nguy cơ bị tổn hại, bạn có thể đề nghị toà áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, phần dưới nói rõ hơn.
Lịch thăm con tạm: những gì nên ghi
Một lịch thăm con tạm không cần phức tạp, nhưng càng rõ càng ít tranh cãi. Bảng dưới gợi ý các mục nên có, kèm lý do.
| Mục | Nên ghi gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Ngày thăm thường lệ | Ví dụ giả định: chiều thứ Tư và cả ngày Chủ nhật | Con biết trước, đỡ hụt hẫng |
| Đưa đón | Ai đưa, ai đón, ở đâu, mấy giờ | Tránh gặp mặt căng thẳng trước cổng nhà |
| Ngày lễ, Tết, sinh nhật | Chia luân phiên hoặc chia nửa ngày | Những ngày dễ cãi nhau nhất |
| Liên lạc | Con gọi điện, nhắn tin cho bên không ở cùng lúc nào | Giữ gắn bó với cả hai |
| Học hành, sức khoẻ | Ai họp phụ huynh, ai đưa đi khám, báo nhau thế nào | Không để con thiếu người lo |
| Thay đổi lịch | Báo trước bao lâu, bằng cách nào | Tránh huỷ hẹn sát giờ |
Ghi lại việc thực hiện lịch: lần nào thăm được, lần nào bị từ chối, vì sao. Những ghi chép này, cùng với tin nhắn trao đổi, có thể trở thành chứng cứ ở phúc thẩm về việc ai tôn trọng quan hệ của con với bên kia.
Khi nào nhờ toà: biện pháp khẩn cấp tạm thời
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 có các biện pháp khẩn cấp tạm thời mà toà có thể áp dụng theo yêu cầu của đương sự trong quá trình giải quyết vụ án, kể cả ở giai đoạn phúc thẩm. Hai biện pháp liên quan trực tiếp tới con là giao người chưa thành niên cho cá nhân hoặc tổ chức trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục; và buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng. Ngoài ra có biện pháp cấm hoặc buộc thực hiện một số hành vi nhất định.
Bạn nên nghĩ tới biện pháp này khi: bên kia giữ con và không cho bạn gặp trong thời gian dài; bên kia có biểu hiện định đưa con đi nơi khác, ra nước ngoài; con có dấu hiệu bị bạo hành, bỏ bê; hoặc bên kia ngừng mọi chi phí cho con. Yêu cầu nộp cho toà đang giải quyết vụ việc — ở giai đoạn này là toà phúc thẩm nếu hồ sơ đã chuyển lên — kèm chứng cứ về tình trạng cấp bách.
Đơn yêu cầu nên nói rõ: bạn là ai trong vụ án, đang có bản án sơ thẩm nào và phần nào bị kháng cáo, tình trạng hiện tại của con, biện pháp cụ thể bạn đề nghị và vì sao cần làm ngay chứ không chờ tới phiên phúc thẩm. Kèm theo là những gì chứng minh được tình trạng đó: tin nhắn từ chối cho gặp con, xác nhận của nhà trường về việc con nghỉ học dài ngày, giấy khám sức khoẻ của con, lời trình bày của người chứng kiến. Tuỳ biện pháp, toà có thể yêu cầu người đề nghị thực hiện biện pháp bảo đảm theo quy định; với nhóm biện pháp liên quan tới con và cấp dưỡng, bạn nên hỏi lại toà xem có phải làm việc này không.
Đây không phải là cách để "giành con trước phiên toà". Toà xem xét theo lợi ích của con và tính cấp bách; yêu cầu thiếu căn cứ sẽ bị bác và có thể làm toà nhìn bạn kém thiện chí. Trang về đương sự của cụm có bài riêng về biện pháp buộc cấp dưỡng trước một phần.
Những việc không nên làm trong lúc chờ
Có những hành vi xuất phát từ lo lắng nhưng gây hại cho con và cho chính vụ việc của bạn ở phúc thẩm:
- Tự ý đưa con đi nơi khác, chuyển trường, giấu chỗ ở của con với bên kia.
- Ngăn cản bên kia gặp con mà không có lý do an toàn rõ ràng.
- Hỏi con "muốn ở với ai" liên tục, hoặc dặn con trả lời toà theo ý mình.
- Kể với con chi tiết tranh chấp, nói xấu bên kia trước mặt con.
- Ngừng cấp dưỡng vì "đang kháng cáo".
- Đăng chuyện gia đình, hình ảnh con lên mạng xã hội để kể khổ, gây áp lực.
Toà phúc thẩm khi xét phần nuôi con sẽ nhìn cả cách mỗi người cư xử trong thời gian chờ. Người giữ được sự ổn định cho con và tôn trọng quan hệ của con với bên kia thường được đánh giá cao hơn người làm ngược lại.
Tiền cho con trong lúc chờ: trả sao cho rõ ràng
Vì cấp dưỡng được thi hành ngay, người phải trả nên bắt đầu trả theo mức bản án sơ thẩm đã tuyên, kể cả khi chính mình đang kháng cáo đúng phần mức cấp dưỡng. Nếu toà phúc thẩm sửa mức đó, số tiền sẽ được tính lại theo bản án phúc thẩm; còn ngừng trả trong lúc chờ thì người nuôi con có thể yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành, và việc ngừng trả cũng là một điểm bất lợi khi toà nhìn lại thái độ của mỗi bên.
Cách trả nên để lại dấu vết: chuyển khoản vào một tài khoản cố định, nội dung ghi rõ "cấp dưỡng tháng…" cho con. Tránh đưa tiền mặt không giấy biên nhận, tránh gộp tiền cấp dưỡng với các khoản khác như tiền trả nợ chung hay tiền mua đồ cho chính người kia. Khi có khoản chi lớn ngoài mức cấp dưỡng như học phí đầu năm hay viện phí, hai bên nên nhắn cho nhau thống nhất trước ai trả phần nào.
Với người nhận, nên ghi lại các khoản đã nhận và các khoản đã chi cho con, giữ hoá đơn học phí, khám chữa bệnh. Bảng ghi chép này vừa giúp bạn chủ động khi toà phúc thẩm hỏi về nhu cầu thực tế của con, vừa tránh việc hai bên cãi nhau về những con số không ai nhớ chính xác.
Giữ cho con ổn định là phần việc của cả hai
Trẻ ở độ tuổi nào cũng cảm nhận được căng thẳng giữa cha mẹ, kể cả khi không ai nói ra. Trẻ nhỏ có thể quấy khóc, ngủ kém; trẻ lớn hơn có thể học sa sút, thu mình hoặc cáu bẳn. Vài tháng chờ phúc thẩm, với người lớn là một thủ tục, với con là một quãng đời.
Một số việc nhỏ giúp nhiều: giữ giờ giấc sinh hoạt như cũ; báo cho giáo viên chủ nhiệm biết gia đình đang có thay đổi để họ để ý; cho con một câu giải thích đơn giản, đúng với tuổi, rằng cha mẹ đang nhờ người lớn khác giúp quyết định và con không có lỗi gì. Nếu thấy con có dấu hiệu khủng hoảng, tìm đến chuyên gia tâm lý trẻ em.
Nếu hai bạn không thể nói chuyện trực tiếp mà không cãi nhau, có thể trao đổi qua tin nhắn ngắn, chỉ về việc của con, hoặc qua một người trung gian cả hai tin.
Câu hỏi thường gặp
Bên kia kháng cáo phần nuôi con thì bản án sơ thẩm giao con cho mình đã có hiệu lực chưa?
Chưa, ở phần bị kháng cáo. Cả hai vẫn có quyền, nghĩa vụ với con cho tới khi có bản án phúc thẩm. Con thường ở theo nếp hiện tại hoặc theo thoả thuận tạm của hai người.
Đang kháng cáo thì có phải trả cấp dưỡng không?
Có. Cấp dưỡng thuộc nhóm được thi hành ngay dù bản án bị kháng cáo. Người phải cấp dưỡng không nên ngừng trả với lý do đang kháng cáo; nếu mức tuyên được sửa ở phúc thẩm, phần chênh lệch sẽ được tính lại theo bản án mới.
Bên kia giữ con không cho gặp trong lúc chờ phúc thẩm thì làm gì?
Trước hết thử thoả thuận lịch thăm, ghi lại các lần bị từ chối. Nếu tình hình kéo dài hoặc có nguy cơ cho con, bạn có thể đề nghị toà đang giải quyết áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.
Có được chuyển trường cho con trong lúc đang kháng cáo không?
Về pháp lý cả hai vẫn có quyền với con, nhưng tự ý chuyển trường mà không bàn với bên kia dễ bị coi là gây xáo trộn và thiếu thiện chí. Nếu thật sự cần, nên thoả thuận hoặc hỏi ý kiến toà.
Thoả thuận tạm về con có cần công chứng không?
Không bắt buộc. Một văn bản có chữ ký hai bên hoặc trao đổi bằng tin nhắn rõ ràng đã giúp tránh tranh cãi. Văn bản này không thay bản án nhưng là chứng cứ về thiện chí của mỗi bên.