Khi đương sự là cá nhân chết sau bản án sơ thẩm mà quyền, nghĩa vụ tài sản của họ được thừa kế, người thừa kế kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng, trong đó có quyền kháng cáo; với cơ quan, tổ chức sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, giải thể, quyền đó chuyển sang tổ chức hoặc người kế thừa theo luật. Nếu quyền, nghĩa vụ đang tranh chấp gắn với nhân thân và không được thừa kế, như quan hệ hôn nhân, vụ án có thể bị đình chỉ.
Những ngày sau khi người thân mất là lúc gia đình ít nghĩ tới toà án nhất, trong khi thời hạn kháng cáo vẫn đếm ngày. Bài này giúp người thừa kế, và người điều hành công ty vừa sáp nhập, biết phải báo cho ai, nộp giấy tờ gì, ai đứng đơn và khi nào việc kháng cáo không còn ý nghĩa.
Kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng là gì
Một vụ án dân sự thường là tranh chấp về tài sản: tiền vay, nhà đất, hợp đồng, bồi thường. Khi một bên chết, khoản tài sản hay nghĩa vụ đó không biến mất mà trở thành một phần di sản hoặc nghĩa vụ trong phạm vi di sản. Luật tố tụng vì vậy cho người thừa kế bước vào vị trí của người đã chết trong vụ án, với các quyền và nghĩa vụ tố tụng tương ứng, gọi là kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng.
Với tổ chức cũng vậy: công ty bị sáp nhập vào công ty khác thì công ty nhận sáp nhập kế thừa quyền, nghĩa vụ; công ty chia, tách thì người kế thừa xác định theo phương án chia, tách; tổ chức giải thể thì người kế thừa xác định theo quy định pháp luật về giải thể. Việc đổi người đại diện theo pháp luật hay đổi tên công ty không phải kế thừa; công ty vẫn là đương sự, chỉ đổi người ký.
Người kế thừa không tự động có mặt trong hồ sơ. Toà cần được báo, cần có giấy tờ chứng minh, và có thể phải tạm dừng vụ án để xác định đúng người. Đó là lý do việc đầu tiên luôn là báo cho toà bằng văn bản.
Đương sự chết khi thời hạn kháng cáo đang chạy: việc cần làm
Trình tự dưới đây dành cho người thân của đương sự trong vụ án dân sự. Mỗi vụ có chi tiết riêng, nên hỏi toà đang giữ hồ sơ ở bước 2.
- Tìm bản án sơ thẩm trong giấy tờ của người đã mất, ghi lại ngày tuyên án, ngày người đó nhận bản án và các mục trong phần quyết định liên quan tới họ.
- Báo bằng văn bản cho toà đã xử sơ thẩm về việc đương sự đã chết, kèm bản sao giấy chứng tử. Hỏi toà về cách xác định người kế thừa và việc tính thời hạn kháng cáo trong tình huống này.
- Chuẩn bị giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế: giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn, di chúc nếu có, văn bản khai nhận hoặc thoả thuận phân chia di sản nếu đã làm.
- Nếu có nhiều người thừa kế, thống nhất ai sẽ đứng đơn; những người còn lại có thể uỷ quyền bằng văn bản cho người đó.
- Nếu đã quyết định kháng cáo, làm đơn càng sớm càng tốt, ghi rõ tư cách "người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của đương sự…", kèm các giấy tờ trên.
- Theo dõi thông báo của toà: toà có thể tạm đình chỉ để xác định người kế thừa, rồi tiếp tục khi đã xác định xong.
Không có quy tắc nào bảo đảm thời hạn kháng cáo tự kéo dài vì đương sự chết. Vì vậy cách an toàn là làm đơn trong thời hạn tính như với chính đương sự, đồng thời báo toà về việc kế thừa, thay vì chờ xong thủ tục thừa kế mới làm.
Đương sự chết sau khi đã nộp đơn kháng cáo
Nếu đơn kháng cáo đã được nộp và hồ sơ đã chuyển lên toà cấp phúc thẩm, toà phúc thẩm có thể tạm đình chỉ việc xét xử phúc thẩm khi đương sự chết mà chưa có người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng. Khi người kế thừa được xác định và tham gia, toà tiếp tục. Người kế thừa không phải làm lại đơn từ đầu, nhưng có quyền bổ sung ý kiến, tài liệu theo phạm vi kháng cáo đã có.
Người kế thừa cũng có thể chọn không tiếp tục: rút kháng cáo. Hệ quả của việc rút, như bản án sơ thẩm có hiệu lực đối với phần đã kháng cáo và chuyện án phí, được bàn ở danh mục về bổ sung, thay đổi, rút kháng cáo. Quyết định này nên được những người thừa kế cùng thống nhất, vì nó ảnh hưởng tới di sản chung.
Trường hợp bên kia, không phải người kháng cáo, chết trong lúc vụ án đang chờ phúc thẩm, cơ chế tương tự: toà xác định người kế thừa của họ. Người kháng cáo nên theo dõi thông báo và cung cấp cho toà thông tin mình biết về gia đình bên kia nếu được hỏi.
Khi quyền, nghĩa vụ không được thừa kế: vụ án dừng lại
Có những quan hệ chỉ gắn với chính người đó và chấm dứt khi họ chết. Tiêu biểu là quan hệ hôn nhân: một bên vợ hoặc chồng chết trước khi bản án ly hôn có hiệu lực thì hôn nhân chấm dứt vì người đó chết, không còn gì để toà xử ly hôn nữa. Việc chia tài sản khi đó chuyển sang hướng chia di sản theo pháp luật về thừa kế, có thể thành một vụ việc khác.
Tương tự, nghĩa vụ cấp dưỡng tương lai của người đã chết, yêu cầu xin lỗi, cải chính công khai mang tính nhân thân thường không được thừa kế theo nghĩa thông thường. Khi toàn bộ phần đang tranh chấp thuộc loại này, toà có thể đình chỉ giải quyết vụ án. Khi chỉ một phần thuộc loại này, phần tài sản vẫn được tiếp tục với người kế thừa.
Ranh giới giữa nhân thân và tài sản không phải lúc nào cũng rõ. Ví dụ giả định: một khoản cấp dưỡng đã đến hạn nhưng chưa trả trước khi người có nghĩa vụ chết là khoản nợ của di sản, khác với cấp dưỡng của những tháng sau đó. Gặp tình huống lẫn lộn như vậy, nên hỏi luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý trước khi quyết định có kháng cáo hay không.
Nhiều người thừa kế: ai đứng đơn, ý kiến khác nhau thì sao
Mỗi người thừa kế đều có tư cách. Về nguyên tắc từng người thừa kế đều kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng. Một người có thể đứng đơn cho mình; những người khác muốn chung một lá đơn thì uỷ quyền cho người đó bằng văn bản đúng hình thức.
Ý kiến khác nhau là chuyện thường gặp. Người con cả muốn kháng cáo để giữ mảnh đất, người con út muốn nhận tiền cho xong. Luật không buộc mọi người thừa kế phải cùng kháng cáo; người muốn kháng cáo có thể làm đơn của mình, người không muốn thì không ký. Nhưng kết quả phúc thẩm vẫn ảnh hưởng tới di sản chung, nên nên ngồi lại trước khi nộp.
Chưa rõ ai là người thừa kế. Khi có tranh chấp về di chúc hoặc về hàng thừa kế, toà có thể tạm đình chỉ chờ xác định. Trong lúc đó, người tự cho mình có quyền vẫn nên báo toà và nộp giấy tờ, để không bị bỏ qua.
Có người thừa kế là trẻ em hoặc người mất năng lực hành vi. Phần của họ do người đại diện theo pháp luật thực hiện. Nếu người đại diện cũng là một người thừa kế khác có lợi ích trái ngược, cần lưu ý quy định về xung đột lợi ích khi đại diện; hỏi toà hoặc luật sư.
Doanh nghiệp, tổ chức thay đổi sau bản án sơ thẩm
Bảng dưới tóm các tình huống hay gặp. Mỗi tình huống còn phụ thuộc hồ sơ đăng ký doanh nghiệp và phương án tổ chức lại cụ thể; đối chiếu Luật Doanh nghiệp hiện hành.
| Tình huống | Ai kháng cáo | Giấy tờ nên kèm |
|---|---|---|
| Đổi người đại diện theo pháp luật | Chính công ty, do người đại diện mới ký | Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp đã cập nhật |
| Công ty bị sáp nhập vào công ty khác | Công ty nhận sáp nhập | Hợp đồng sáp nhập, giấy chứng nhận đăng ký của công ty nhận sáp nhập |
| Hai công ty hợp nhất thành công ty mới | Công ty hợp nhất | Hợp đồng hợp nhất, giấy chứng nhận đăng ký công ty mới |
| Công ty chia, tách | Công ty được giao quyền, nghĩa vụ liên quan theo phương án | Nghị quyết, phương án chia, tách |
| Công ty đã giải thể | Người kế thừa theo quy định pháp luật về giải thể | Hồ sơ giải thể; hỏi toà về tư cách cụ thể |
| Hộ kinh doanh đổi chủ | Hộ kinh doanh không phải pháp nhân; người là đương sự vẫn là đương sự | Hỏi toà nếu chủ hộ cũ đã mất |
Doanh nghiệp đang trong thủ tục phá sản có quy định riêng về người đại diện quản lý tài sản; trường hợp này nên có luật sư.
Vụ án hình sự: khi bị cáo hoặc bị hại chết
Nếu bị cáo chết sau bản án sơ thẩm, vụ án hình sự đối với bị cáo đó thường bị đình chỉ, vì trách nhiệm hình sự gắn với con người cụ thể và không ai thừa kế được. Trường hợp cần xem lại để minh oan hoặc vì liên quan tới người khác có thủ tục riêng. Phần trách nhiệm dân sự, như khoản bồi thường cho bị hại, có thể được giải quyết với người thừa kế trong phạm vi di sản theo thủ tục phù hợp; đây là tình huống phức tạp, gia đình hai bên nên có luật sư.
Nếu bị hại chết sau phiên sơ thẩm, người đại diện của bị hại, thường là người thân thích như vợ, chồng, con, cha mẹ, thực hiện quyền của bị hại, trong đó có quyền kháng cáo về hình phạt và bồi thường. Gia đình nên thống nhất một người đứng ra và báo cho toà.
Những tình huống trong bài thường đến cùng lúc với tang lễ và thủ tục khai nhận di sản. Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để có danh sách giấy tờ trước khi lên toà; người thuộc diện trợ giúp pháp lý nên liên hệ trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước của tỉnh, thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Cha mất khi bản án đòi nợ vừa tuyên, con có phải tiếp tục vụ án không?
Nếu bản án buộc cha trả nợ và nghĩa vụ đó được thực hiện từ di sản, các con là người thừa kế có thể tham gia với tư cách người kế thừa. Họ có quyền kháng cáo nếu không đồng ý, nhưng nghĩa vụ trả nợ chỉ trong phạm vi di sản cha để lại, không phải bằng tài sản riêng của con.
Thời hạn kháng cáo có được kéo dài vì đương sự chết không?
Không nên tính như vậy. Hãy coi thời hạn vẫn chạy như với chính đương sự, báo toà ngay bằng văn bản và làm đơn trong hạn nếu đã quyết định kháng cáo. Nếu lỡ hạn vì lý do chính đáng, có thủ tục xem xét kháng cáo quá hạn, nhưng không bảo đảm được chấp nhận.
Vợ chồng đang kiện ly hôn thì một người mất, tài sản chia thế nào?
Quan hệ hôn nhân chấm dứt do một bên chết, nên việc ly hôn không còn được xét. Tài sản chung về nguyên tắc được chia đôi trước, có tính tới các yếu tố luật quy định, rồi phần của người mất là di sản, chia theo di chúc hoặc theo pháp luật về thừa kế, trong đó người còn sống thường cũng là người thừa kế.
Công ty sáp nhập rồi mà vẫn dùng tên công ty cũ ký đơn kháng cáo thì sao?
Toà có thể yêu cầu sửa vì công ty cũ đã chấm dứt tồn tại. Đơn nên đứng tên công ty nhận sáp nhập, do người đại diện theo pháp luật của công ty đó ký, kèm hợp đồng sáp nhập và giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp đã cập nhật.
Có nhiều người thừa kế, một người kháng cáo thì người khác có bị ràng buộc không?
Kết quả phúc thẩm về khoản tài sản, nghĩa vụ trong vụ án ảnh hưởng tới di sản chung, nên gián tiếp ảnh hưởng tới mọi người thừa kế. Những người không kháng cáo vẫn có thể được toà triệu tập và trình bày ý kiến; nên thống nhất trước để tránh mâu thuẫn trong lời trình bày.
Bị hại chết sau phiên sơ thẩm, gia đình có được tăng mức bồi thường khi kháng cáo không?
Người đại diện của bị hại có quyền kháng cáo phần bồi thường. Nếu cái chết có liên quan tới thương tích do tội phạm gây ra, chi phí và tổn thất phát sinh thêm có thể được trình bày kèm chứng cứ y tế; vụ việc như vậy nên có luật sư.