Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là đương sự, nên có quyền kháng cáo bản án sơ thẩm như nguyên đơn và bị đơn; trên thực tế họ kháng cáo phần bản án định đoạt quyền, nghĩa vụ hoặc tài sản của chính họ. Nếu họ có yêu cầu độc lập, họ kháng cáo phần toà giải quyết yêu cầu đó giống như một nguyên đơn; nếu không có, họ kháng cáo phần bản án buộc họ làm gì hoặc lấy đi của họ cái gì.
Nhóm này đông hơn nhiều người nghĩ: ngân hàng đang giữ sổ đỏ thế chấp, người mua lại căn nhà đang tranh chấp, người thuê mặt bằng, vợ hoặc chồng của người vay tiền, cha mẹ đứng tên mảnh đất mà vợ chồng con cái đang chia. Họ thường ít theo sát vụ án nhất, có khi chỉ biết mình bị ảnh hưởng khi nhận bản án. Bài này giúp người ở vị trí đó đọc đúng phần của mình và quyết định có kháng cáo hay không.
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là ai
Trong vụ án dân sự có hai bên chính: người khởi kiện (nguyên đơn) và người bị kiện (bị đơn). Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là người không khởi kiện, không bị kiện, nhưng việc toà giải quyết tranh chấp giữa hai bên kia sẽ đụng tới quyền hoặc nghĩa vụ của họ. Họ có thể tự đề nghị tham gia, được đương sự đề nghị đưa vào, hoặc được toà chủ động đưa vào.
Ví dụ giả định: anh A kiện chị B đòi lại căn nhà đã chuyển nhượng vì cho rằng hợp đồng vô hiệu. Căn nhà đang được chị B thế chấp tại một ngân hàng và cho ông C thuê làm cửa hàng. Nếu toà tuyên hợp đồng vô hiệu và buộc trả nhà, cả ngân hàng lẫn ông C đều bị ảnh hưởng; vì vậy toà đưa họ vào với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
Một người có tư cách này hay không là do toà xác định, ghi ở phần đầu bản án. Bạn có thể bị ảnh hưởng nhưng không được toà đưa vào; tình huống đó khác hẳn và được bàn ở mục cuối. Còn khi đã có tên với tư cách người liên quan, bạn là đương sự, có quyền nhận bản án, có quyền kháng cáo và có nghĩa vụ nộp tạm ứng án phí phúc thẩm nếu không thuộc diện được miễn.
Dấu hiệu sớm nhất cho thấy bạn đã là người liên quan thường là thông báo thụ lý vụ án hoặc giấy triệu tập ghi tư cách đó, gửi tới địa chỉ cư trú hoặc trụ sở. Nhiều người bỏ qua vì nghĩ mình không kiện ai và không bị ai kiện. Nếu đã lỡ bỏ qua cả giai đoạn sơ thẩm, việc đọc kỹ bản án ngay khi nhận càng quan trọng, vì đây là lúc cuối cùng bạn còn tự kháng cáo được.
Có yêu cầu độc lập và không có yêu cầu độc lập: kháng cáo khác nhau ở đâu
Có yêu cầu độc lập. Người liên quan đưa ra yêu cầu riêng của mình trong cùng vụ án, chẳng hạn ngân hàng yêu cầu xác định hợp đồng thế chấp vẫn có hiệu lực, hoặc người mua nhà yêu cầu công nhận giao dịch của mình. Với yêu cầu đó, họ có quyền và nghĩa vụ gần như một nguyên đơn. Nếu toà sơ thẩm bác hoặc chỉ chấp nhận một phần yêu cầu, họ kháng cáo phần ấy và nêu rõ muốn toà phúc thẩm chấp nhận đến đâu.
Không có yêu cầu độc lập, tham gia cùng phía nguyên đơn hoặc bị đơn. Người liên quan đứng cạnh một bên, ví dụ người vợ trong vụ chủ nợ kiện chồng mình đòi tiền và toà xem xét đây có phải nợ chung không. Họ không tự đặt yêu cầu nhưng có thể bị toà buộc cùng chịu nghĩa vụ. Họ kháng cáo phần bản án xác định nghĩa vụ của mình, chẳng hạn đề nghị toà phúc thẩm xác định khoản vay là nợ riêng của chồng.
Không yêu cầu gì và bản án không buộc gì. Có trường hợp người liên quan được đưa vào để làm rõ sự việc nhưng phần quyết định không giao quyền hay buộc nghĩa vụ gì cho họ. Kháng cáo khi đó khó có nội dung, vì không có phần nào của bản án gây bất lợi cho họ để toà phúc thẩm sửa.
Đã rút yêu cầu độc lập ở cấp sơ thẩm. Nếu đã rút và toà đình chỉ phần yêu cầu đó, việc kháng cáo để đòi lại đúng yêu cầu vừa rút thường không được chấp nhận; cần xem toà đình chỉ bằng quyết định nào và có được khởi kiện lại thành vụ khác không.
Những tình huống người liên quan hay kháng cáo
Các tình huống dưới đây là ví dụ giả định, dùng để nhận ra vị trí của mình. Kết quả của từng vụ phụ thuộc chứng cứ và quy định áp dụng cho loại tài sản, loại hợp đồng cụ thể.
| Vụ án gốc (ví dụ giả định) | Người liên quan | Phần họ thường kháng cáo |
|---|---|---|
| Tranh chấp hợp đồng chuyển nhượng nhà, nhà đang thế chấp | Ngân hàng nhận thế chấp | Phần tuyên huỷ hoặc không công nhận hợp đồng thế chấp, phần giải quyết tài sản bảo đảm |
| Đòi nợ cá nhân, chủ nợ đề nghị xác định nợ chung vợ chồng | Người vợ hoặc chồng của bên vay | Phần xác định khoản nợ là nợ chung và buộc cùng trả |
| Tranh chấp quyền sử dụng đất giữa hai gia đình | Người đang thuê, đang canh tác hoặc đã xây công trình trên đất | Phần buộc di dời, tháo dỡ, giá trị công sức được thanh toán |
| Chia tài sản khi ly hôn, đất đứng tên cha mẹ | Cha mẹ hoặc anh chị em đứng tên tài sản | Phần xác định tài sản là tài sản chung của vợ chồng |
| Tranh chấp thành viên công ty | Công ty hoặc thành viên khác | Phần buộc công ty thực hiện nghĩa vụ hoặc thay đổi tỷ lệ vốn |
Dòng thứ tư chạm vào án hôn nhân gia đình; các câu hỏi về nuôi con, cấp dưỡng trong vụ ly hôn thuộc danh mục kháng cáo án hôn nhân, ở đây chỉ bàn tư cách của người đứng tên tài sản.
Kháng cáo của người liên quan mở lại những phần nào của bản án
Toà phúc thẩm chỉ xem xét lại phần bản án bị kháng cáo, bị kháng nghị hoặc có liên quan tới phần đó. Phần không ai kháng cáo, kháng nghị sẽ có hiệu lực pháp luật khi hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị. Điều này có nghĩa là kháng cáo của người liên quan có thể kéo theo việc xem xét lại cả phần tranh chấp chính giữa nguyên đơn và bị đơn, nếu hai phần gắn với nhau không tách được.
Trở lại ví dụ giả định ở trên: ngân hàng kháng cáo phần huỷ hợp đồng thế chấp. Để quyết định hợp đồng thế chấp còn hay mất, toà phúc thẩm có thể phải xem lại chính câu hỏi hợp đồng chuyển nhượng nhà có vô hiệu không. Như vậy anh A và chị B dù không kháng cáo vẫn sẽ bị kéo vào phiên phúc thẩm và có thể nhận kết quả khác với bản án sơ thẩm.
Hệ quả thực tế là người liên quan nên viết yêu cầu kháng cáo rõ ràng và có giới hạn: muốn toà phúc thẩm sửa điểm nào, vì sao. Đơn chỉ ghi "kháng cáo toàn bộ bản án" trong khi chỉ một dòng liên quan tới mình vừa khó thuyết phục, vừa làm các bên khác lo ngại không cần thiết, đôi khi đẩy họ tới việc kháng cáo ngược.
Chuẩn bị đơn khi mình là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan
Trình tự dưới đây giả định bạn đã có bản án trong tay và đang còn thời hạn kháng cáo.
- Đọc phần đầu bản án, chép đúng tư cách toà ghi cho mình và ghi rõ mình có yêu cầu độc lập hay không.
- Đọc phần quyết định, gạch dưới mọi dòng nhắc tên mình hoặc nhắc tới tài sản, khoản tiền, hợp đồng của mình.
- Đọc phần nhận định tương ứng với các dòng đó để biết toà dựa vào chứng cứ và lập luận nào; đây là chỗ bạn sẽ phản bác.
- Viết yêu cầu cụ thể: đề nghị toà phúc thẩm sửa phần nào thành nội dung gì, hoặc huỷ phần nào để xử lại.
- Liệt kê tài liệu kèm theo; nếu có chứng cứ chưa nộp ở sơ thẩm, ghi rõ vì sao chưa nộp được.
- Với tổ chức: kiểm tra người ký là người đại diện theo pháp luật hiện tại hoặc có giấy uỷ quyền bao gồm việc kháng cáo.
- Nộp đơn, nhận thông báo nộp tạm ứng án phí phúc thẩm và nộp đúng hạn nếu không thuộc diện được miễn; giữ biên lai.
Nếu bạn chỉ biết về vụ án khi nhận bản án vì trước đó không nhận được giấy triệu tập, hãy ghi rõ điều này trong đơn; đó có thể là một lý do vi phạm thủ tục tố tụng, bên cạnh lý do về nội dung.
Bị ảnh hưởng mà không được đưa vào vụ án, và khi nào nên nhờ người làm nghề
Người bị ảnh hưởng nhưng không có tên trong bản án không phải đương sự, nên không tự kháng cáo được theo đúng nghĩa. Kênh thường dùng là làm văn bản trình bày gửi toà cấp phúc thẩm nếu vụ án đang có kháng cáo của người khác, và gửi đơn đề nghị Viện kiểm sát xem xét kháng nghị. Toà phúc thẩm có thể huỷ bản án sơ thẩm vì bỏ sót người tham gia tố tụng nếu thấy điều đó có thật và ảnh hưởng tới quyền lợi của họ. Khi bản án đã có hiệu lực, chỉ còn con đường đề nghị kháng nghị giám đốc thẩm.
Người liên quan thường là tổ chức tín dụng có bộ phận pháp chế, hoặc là cá nhân lần đầu dính tới toà án. Với cá nhân, tình huống phổ biến là tài sản lớn như nhà, đất, nên một buổi làm việc với luật sư để đọc bản án và cân nhắc lý do kháng cáo là khoản đáng bỏ ra. Nếu chưa rõ mình đứng ở đâu, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước để biết nên chuẩn bị giấy tờ gì.
Trợ giúp pháp lý miễn phí dành cho một số nhóm theo luật, như người thuộc hộ nghèo, người có công, trẻ em, người khuyết tật và một số nhóm khác; danh sách cụ thể nên hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước của tỉnh, thành phố nơi bạn ở.
Câu hỏi thường gặp
Ngân hàng không có mặt ở phiên sơ thẩm thì còn kháng cáo được không?
Được, nếu ngân hàng có tên trong vụ án với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Việc vắng mặt chỉ ảnh hưởng tới cách tính thời hạn kháng cáo, thường từ ngày nhận được bản án hoặc ngày bản án được niêm yết, không làm mất quyền kháng cáo.
Người liên quan có phải nộp tạm ứng án phí phúc thẩm không?
Có, như các đương sự kháng cáo khác, trừ khi thuộc diện được miễn hoặc không phải nộp theo quy định về án phí, lệ phí toà án. Toà sơ thẩm sẽ ra thông báo nộp tạm ứng sau khi đơn hợp lệ; không nộp đúng hạn mà không có lý do chính đáng thì có thể bị coi là từ bỏ kháng cáo.
Người liên quan kháng cáo thì bản án sơ thẩm có bị tạm dừng thi hành toàn bộ không?
Không nhất thiết. Phần bị kháng cáo và phần liên quan chưa có hiệu lực, còn phần không bị kháng cáo, kháng nghị có hiệu lực khi hết hạn. Một số khoản như cấp dưỡng, tiền lương, bồi thường sức khoẻ có thể được tuyên thi hành ngay; chi tiết xem các bài về hiệu lực bản án.
Vợ của người vay bị buộc cùng trả nợ thì kháng cáo dựa vào đâu?
Thường dựa vào câu hỏi khoản vay có phục vụ nhu cầu chung của gia đình hay không, người vợ có biết, có ký, có cùng sử dụng tiền hay không. Đơn nên nêu cụ thể chứng cứ cho thấy khoản vay là việc riêng, chẳng hạn mục đích sử dụng, thời điểm vay, nguồn trả nợ.
Người liên quan có thể kháng cáo phần tranh chấp giữa nguyên đơn và bị đơn không?
Về nguyên tắc người kháng cáo nên kháng cáo phần ảnh hưởng tới quyền, nghĩa vụ của mình. Nếu kết quả tranh chấp chính quyết định quyền lợi của bạn, bạn có thể nêu điều đó làm lý do, nhưng yêu cầu vẫn nên gắn với phần của mình để toà phúc thẩm thấy rõ lợi ích kháng cáo.
Mua lại tài sản đang tranh chấp mà không ai báo thì làm gì?
Nếu vụ án đã xử sơ thẩm mà bạn không được đưa vào, hãy nhanh chóng xác định bản án đã bị kháng cáo chưa và còn hạn kháng nghị không. Gửi văn bản trình bày cho toà phúc thẩm hoặc đơn đề nghị Viện kiểm sát, kèm hợp đồng mua bán và giấy tờ thanh toán, đồng thời hỏi luật sư.