Trong vụ án hình sự, bị cáo, bị hại và người đại diện của họ có quyền kháng cáo bản án, quyết định sơ thẩm; nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự chỉ kháng cáo phần bồi thường; người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan kháng cáo phần đụng tới quyền lợi của họ; người bào chữa chỉ tự kháng cáo khi bảo vệ người dưới 18 tuổi hoặc người có nhược điểm về thể chất, tâm thần. Người được toà tuyên không có tội cũng có quyền kháng cáo về lý do toà tuyên như vậy.
Người thân của bị cáo thường là người sốt ruột nhất sau phiên toà, nhưng nếu bị cáo đã thành niên và minh mẫn thì vợ, cha mẹ, con không tự đứng tên kháng cáo được. Việc họ làm được là giúp bị cáo làm đơn và chuẩn bị tài liệu. Bài này tách từng người, phạm vi của họ, kèm những việc nên tránh để không mất thời gian trong khi thời hạn kháng cáo đang chạy.
Sáu nhóm người có quyền kháng cáo và phạm vi của từng nhóm
Bảng tóm theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và nguyên tắc chung về kháng cáo; luật đã được sửa đổi một số lần nên khi làm đơn cần đối chiếu bản hiện hành.
| Người kháng cáo | Được kháng cáo phần nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bị cáo và người đại diện của bị cáo | Toàn bộ bản án, quyết định sơ thẩm liên quan tới mình: tội danh, hình phạt, biện pháp tư pháp, bồi thường, án phí | Bị cáo là pháp nhân thương mại thì người đại diện theo pháp luật của pháp nhân đứng đơn |
| Bị hại và người đại diện của bị hại | Toàn bộ: tội danh, hình phạt, bồi thường | Bị hại chết hoặc là người dưới 18 tuổi thì người đại diện thực hiện quyền |
| Nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và người đại diện | Chỉ phần liên quan việc bồi thường thiệt hại | Không kháng cáo được hình phạt |
| Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan và người đại diện | Phần liên quan quyền lợi, nghĩa vụ của họ, thường là tài sản bị xử lý | Ví dụ tài sản bị tuyên tịch thu nhưng thuộc sở hữu của họ |
| Người bào chữa; người bảo vệ quyền lợi | Phần liên quan người mình bảo vệ | Chỉ khi người đó dưới 18 tuổi hoặc có nhược điểm về thể chất, tâm thần |
| Người được tuyên không có tội | Lý do mà bản án đã dựa vào để tuyên không có tội | Có ý nghĩa với danh dự và việc đòi bồi thường oan sai |
Kháng cáo của bất kỳ ai trong bảng đều chỉ làm phần liên quan chưa có hiệu lực; phần không bị kháng cáo, kháng nghị có hiệu lực khi hết hạn.
Bị cáo và bị hại: hai người có quyền rộng nhất
Bị cáo có thể kháng cáo về tội danh (cho rằng mình không phạm tội hoặc phạm tội nhẹ hơn), về hình phạt (xin giảm, xin hưởng án treo, xin chuyển sang hình phạt khác), về bồi thường, về xử lý vật chứng và án phí. Tình huống điển hình theo từng mục đích, như xin giảm án hay kêu oan, được bàn ở danh mục kháng cáo vụ án hình sự; ở đây chỉ cần nhớ phạm vi của bị cáo là rộng.
Bị hại cũng có phạm vi rộng: kháng cáo đề nghị tăng hình phạt, đề nghị xét xử bị cáo về tội nặng hơn, đề nghị tăng mức bồi thường, hoặc ngược lại, đề nghị giảm nhẹ cho bị cáo khi đã được bồi thường và hai bên đã hoà giải. Bị hại là cá nhân bị thiệt hại trực tiếp về thể chất, tinh thần, tài sản, hoặc cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra.
Khi bị hại đã chết, người đại diện của bị hại, thường là người thân thích, thực hiện quyền kháng cáo. Khi bị hại là người dưới 18 tuổi, cha mẹ hoặc người giám hộ đứng ra. Điều này hay gây nhầm: trong vụ tai nạn chết người, vợ hoặc con của nạn nhân có tên trong bản án với tư cách người đại diện của bị hại, và chính họ ký đơn kháng cáo. Nếu gia đình có nhiều người, nên thống nhất ai đứng đơn và nội dung yêu cầu để tránh hai lá đơn mâu thuẫn nhau.
Người bào chữa chỉ tự kháng cáo trong hai trường hợp
Nhiều gia đình nghĩ luật sư bào chữa đương nhiên có quyền kháng cáo thay bị cáo. Luật không quy định như vậy cho mọi trường hợp. Người bào chữa tự mình có quyền kháng cáo để bảo vệ lợi ích của người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi, hoặc người có nhược điểm về thể chất, tâm thần khiến họ không tự bảo vệ được. Với bị cáo đã thành niên, minh mẫn, đơn kháng cáo phải đứng tên chính bị cáo.
Điều đó không làm giảm vai trò của người bào chữa. Họ đọc bản án, chỉ ra phần nào có căn cứ kháng cáo, soạn nội dung đơn, chuẩn bị tài liệu về tình tiết giảm nhẹ và gặp bị cáo để bị cáo ký. Nếu bị cáo đang bị tạm giam, việc gặp để bàn và ký đơn phải đi qua quy định về thăm gặp của nơi giam giữ, nên cần làm sớm trong thời hạn kháng cáo.
Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại hoặc đương sự cũng theo nguyên tắc tương tự: họ tự kháng cáo được phần liên quan tới người mình bảo vệ khi người đó dưới 18 tuổi hoặc có nhược điểm về thể chất, tâm thần. Các trường hợp khác, họ giúp người có quyền làm đơn.
Nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi liên quan: phần tiền và tài sản
Nguyên đơn dân sự. Là cá nhân, cơ quan, tổ chức bị thiệt hại do tội phạm gây ra và có đơn yêu cầu bồi thường, khác với bị hại ở chỗ thiệt hại của họ không trực tiếp do hành vi phạm tội nhắm tới. Ví dụ giả định: công ty bảo hiểm đã chi trả cho chủ xe bị hư hỏng và yêu cầu người gây ra hoàn trả. Họ kháng cáo được mức bồi thường, không kháng cáo được hình phạt.
Bị đơn dân sự. Là người phải bồi thường theo luật dù không phải người phạm tội. Ví dụ giả định: chủ doanh nghiệp vận tải có tài xế gây tai nạn trong lúc làm việc, hoặc cha mẹ của bị cáo dưới 18 tuổi phải bồi thường thay phần con không đủ tài sản. Họ kháng cáo phần buộc mình trả bao nhiêu, cách tính, có phải liên đới hay không.
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Thường là chủ sở hữu của tài sản bị toà tuyên tịch thu hoặc trả lại cho người khác, người đã nhận cầm cố, mua lại tài sản có liên quan tới vụ án. Ví dụ giả định: chiếc xe máy bị cáo mượn của người khác rồi dùng làm phương tiện phạm tội bị tuyên tịch thu; chủ xe không biết việc phạm tội có quyền kháng cáo phần xử lý chiếc xe.
Giới hạn chung của nhóm này. Vì phạm vi chỉ là tiền và tài sản, đơn nên đi thẳng vào con số, chứng từ, quan hệ sở hữu. Các lập luận về việc bị cáo đáng bị xử nặng hay nhẹ không thuộc quyền kháng cáo của họ và sẽ không được xem xét như một yêu cầu.
Người thân của bị cáo, của bị hại: được làm gì, không nên làm gì
Gia đình là lực lượng chính lo hồ sơ kháng cáo, nhất là khi bị cáo đang bị giam giữ. Một số việc làm được ngay:
- Nhận và sao bản án giúp bị cáo nếu được toà giao, đọc kỹ phần quyết định để biết hạn kháng cáo tính từ ngày nào.
- Gặp luật sư, chuẩn bị giấy tờ về tình tiết giảm nhẹ như biên lai bồi thường, xác nhận hoàn cảnh gia đình, giấy khen trước đây; nộp kèm đơn hoặc gửi bổ sung cho toà phúc thẩm.
- Biết rằng bị cáo đang bị tạm giam có thể làm đơn và gửi qua nơi giam giữ; nơi giam giữ có trách nhiệm chuyển đơn cho toà. Bị cáo cũng có thể trình bày kháng cáo trực tiếp để toà lập biên bản.
- Không ký tên thay bị cáo trên đơn, không tự làm đơn nhân danh mình như thể mình là người kháng cáo khi không có tư cách; đơn như vậy không có giá trị và làm chậm việc.
- Không tìm cách tác động tới bị hại, người làm chứng ngoài kênh hoà giải, bồi thường minh bạch; mọi khoản bồi thường nên có biên nhận rõ ràng và nộp cho toà.
Nếu bị cáo là người dưới 18 tuổi, cha mẹ hoặc người giám hộ là người đại diện và tự có quyền kháng cáo, không cần chờ con ký.
Người được tuyên không có tội vẫn có lý do để kháng cáo
Nghe thì lạ, nhưng luật cho người được toà sơ thẩm tuyên không có tội quyền kháng cáo về các lý do mà bản án đã dựa vào để tuyên như vậy. Lý do quan trọng vì nó ảnh hưởng tới danh dự và tới việc yêu cầu Nhà nước bồi thường thiệt hại do bị oan. Bản án tuyên không có tội vì "chưa đủ chứng cứ" và bản án tuyên không có tội vì "hành vi không cấu thành tội phạm" có ý nghĩa khác nhau với người trong cuộc.
Tuy vậy, kháng cáo loại này đòi hỏi cân nhắc: khi bị hại hoặc Viện kiểm sát cũng kháng cáo, kháng nghị theo hướng ngược lại, phiên phúc thẩm sẽ xem xét lại toàn bộ vấn đề. Người được tuyên không có tội nên bàn kỹ với luật sư trước khi quyết định.
Chuyện tương tự xảy ra với bị cáo được miễn hình phạt hoặc miễn trách nhiệm hình sự: họ vẫn có quyền kháng cáo nếu cho rằng mình không phạm tội, nhưng phải tính tới việc phiên phúc thẩm sẽ mở lại toàn bộ câu hỏi về tội danh.
Kháng cáo có làm bị cáo bị xử nặng hơn không, và khi nào cần luật sư
Nguyên tắc chung trong tố tụng hình sự: toà phúc thẩm chỉ được tăng hình phạt hoặc áp dụng tội danh nặng hơn khi có kháng nghị của Viện kiểm sát hoặc kháng cáo của bị hại theo hướng đó. Nếu chỉ có bị cáo kháng cáo xin giảm, toà phúc thẩm không xử nặng hơn mức sơ thẩm. Nhưng bị cáo không biết trước bị hại hay Viện kiểm sát có kháng cáo, kháng nghị hay không, vì thời hạn của họ có thể kết thúc sau.
Án hình sự luôn là việc nên có người làm nghề đi cùng. Một số trường hợp luật bắt buộc phải có người bào chữa, như người bị buộc tội dưới 18 tuổi hoặc có nhược điểm về thể chất, tâm thần; nếu gia đình không mời, cơ quan tiến hành tố tụng chỉ định. Người thuộc diện trợ giúp pháp lý được trợ giúp miễn phí theo luật; nên hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước của tỉnh, thành phố.
Với bị hại, nhất là trong vụ có thương tích nặng hoặc chết người, một luật sư bảo vệ quyền lợi giúp tính đúng các khoản bồi thường và làm đơn đúng phạm vi. Nếu chưa biết nên bắt đầu từ đâu, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được chỉ những giấy tờ cần chuẩn bị trước khi gặp trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Vợ của bị cáo có tự kháng cáo thay chồng được không?
Không, nếu bị cáo đã thành niên và không có nhược điểm về thể chất, tâm thần. Vợ có thể giúp soạn đơn, thuê luật sư, chuẩn bị tài liệu, còn đơn phải do bị cáo ký hoặc bị cáo trình bày kháng cáo trực tiếp với toà. Người vợ chỉ tự kháng cáo được phần liên quan tới mình nếu có tên trong bản án.
Bị hại đã nhận đủ tiền bồi thường thì còn kháng cáo được không?
Vẫn được, quyền kháng cáo không mất vì đã nhận tiền. Bị hại có thể kháng cáo đề nghị tăng hoặc giảm hình phạt, hoặc phần bồi thường nếu cho rằng còn thiếu. Tuy vậy nếu hai bên đã thoả thuận xong khoản bồi thường, việc kháng cáo lại phần tiền cần có căn cứ rõ ràng.
Bị cáo đang bị tạm giam gửi đơn kháng cáo bằng cách nào?
Bị cáo làm đơn và giao cho nơi giam giữ, nơi giam giữ có trách nhiệm chuyển tới toà. Bị cáo cũng có thể trình bày trực tiếp nguyện vọng kháng cáo để toà lập biên bản. Gia đình nên hỏi nơi giam giữ về cách nhận và chuyển đơn để theo dõi, tránh trễ hạn.
Người bào chữa có được rút kháng cáo của bị cáo không?
Việc rút kháng cáo do người đã kháng cáo quyết định. Nếu đơn do bị cáo đứng tên, người bào chữa không tự rút thay. Trường hợp người bào chữa tự kháng cáo để bảo vệ bị cáo dưới 18 tuổi hoặc có nhược điểm, việc rút cần cân nhắc ý kiến của bị cáo và người đại diện.
Chủ doanh nghiệp bị buộc bồi thường thay tài xế có kháng cáo hình phạt của tài xế được không?
Không. Với tư cách bị đơn dân sự, doanh nghiệp chỉ kháng cáo phần liên quan việc bồi thường như số tiền, cách tính, trách nhiệm liên đới. Hình phạt đối với tài xế thuộc phạm vi kháng cáo của tài xế, bị hại và kháng nghị của Viện kiểm sát.
Kháng cáo án hình sự có phải nộp tạm ứng án phí không?
Theo quy định về án phí hiện hành, người kháng cáo trong vụ án hình sự nhìn chung không phải nộp tạm ứng án phí phúc thẩm như trong vụ án dân sự; việc có phải chịu án phí phúc thẩm sau cùng hay không phụ thuộc kết quả xét xử. Nên hỏi toà sơ thẩm khi nộp đơn để biết chính xác trường hợp của mình.