Cơ quan, tổ chức, cá nhân đã khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của người khác có quyền kháng cáo bản án sơ thẩm, cũng như đương sự; đồng thời người được bảo vệ, vốn được luật coi là nguyên đơn, cũng tự có quyền kháng cáo. Vì vậy trong cùng một vụ có thể có hai lá đơn đi cùng hướng, hoặc một bên muốn kháng cáo còn bên kia muốn dừng.
Dạng vụ án này ít gặp hơn vụ dân sự thường nhưng chạm vào những người yếu thế nhất: người lao động trong một tranh chấp tập thể, trẻ em cần cấp dưỡng, người vợ là nạn nhân bạo lực gia đình không tự đứng ra được, người tiêu dùng bị thiệt hại hàng loạt. Bài nói rõ ai trong số họ được kháng cáo, đơn đứng tên ai, và cách xử lý khi tổ chức và người được bảo vệ không cùng ý.
Ai được khởi kiện thay người khác trong vụ án dân sự
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cho phép một số cơ quan, tổ chức, cá nhân khởi kiện để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, trong phạm vi các luật chuyên ngành cho phép. Nhóm hay gặp gồm: tổ chức đại diện người lao động, mà phổ biến là công đoàn, khởi kiện vụ án lao động trong các trường hợp luật lao động quy định; cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, về trẻ em và Hội Liên hiệp phụ nữ khởi kiện một số việc hôn nhân gia đình theo Luật Hôn nhân và gia đình; cha mẹ, người thân thích khởi kiện ly hôn thay cho người vợ hoặc chồng không tự nhận thức được hành vi và là nạn nhân bạo lực gia đình.
Ngoài ra có cơ quan, tổ chức khởi kiện để bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách, và tổ chức xã hội tham gia bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong các trường hợp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cho phép. Phạm vi cụ thể của từng nhóm do luật chuyên ngành quy định và đã được sửa đổi nhiều lần, nên khi gặp vụ cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Điểm chung của tất cả: tổ chức đứng ra khởi kiện không phải là người bị thiệt hại trực tiếp. Vì thế luật đặt hai tầng quyền: tổ chức có quyền tố tụng như đương sự để theo đuổi vụ kiện, còn người được bảo vệ vẫn giữ tư cách của mình trong vụ án và có quyền riêng.
Ai kháng cáo trong từng dạng vụ việc
Bảng dưới là các ví dụ giả định để nhận ra vị trí của mình. Tư cách chính xác của từng người phải đọc ở phần đầu bản án.
| Dạng vụ việc (ví dụ giả định) | Tổ chức, cá nhân khởi kiện | Người được bảo vệ | Ai có thể kháng cáo |
|---|---|---|---|
| Nhiều người lao động bị nợ lương, công đoàn đứng ra kiện | Tổ chức đại diện người lao động | Người lao động có tên trong vụ án | Tổ chức đó và từng người lao động |
| Yêu cầu cấp dưỡng cho trẻ khi cha mẹ không tự yêu cầu | Cơ quan về trẻ em hoặc Hội Liên hiệp phụ nữ | Đứa trẻ, qua người đại diện | Cơ quan, tổ chức đã khởi kiện và người đại diện của trẻ |
| Ly hôn khi người vợ bị bệnh tâm thần, là nạn nhân bạo lực gia đình | Cha mẹ hoặc người thân thích của người vợ | Người vợ, qua người đại diện | Người đã khởi kiện, người đại diện của người vợ |
| Người tiêu dùng bị thiệt hại hàng loạt vì một sản phẩm | Tổ chức xã hội bảo vệ người tiêu dùng | Người tiêu dùng có tên trong vụ án, hoặc lợi ích công cộng | Tổ chức đó, và người tiêu dùng có tên trong vụ án |
| Bị đơn trong mọi dạng trên | — | — | Bị đơn có quyền kháng cáo như mọi vụ án |
Dòng cuối dễ bị quên: phía bị kiện, như doanh nghiệp bị công đoàn kiện, có quyền kháng cáo đầy đủ và thường là bên kháng cáo nhiều hơn. Bài này viết cho cả hai phía.
Khi tổ chức và người được bảo vệ không cùng ý
Người được bảo vệ muốn kháng cáo, tổ chức thì không. Người đó tự làm đơn được, vì họ có tư cách nguyên đơn. Ví dụ giả định: công đoàn thấy mức bồi thường toà tuyên đã chấp nhận được cho cả tập thể, nhưng một người lao động bị thiệt hơn những người khác muốn kháng cáo phần của riêng mình. Đơn của người đó chỉ mở lại phần liên quan tới họ và phần gắn liền với nó.
Tổ chức muốn kháng cáo, người được bảo vệ muốn dừng. Đây là tình huống tế nhị hơn. Tổ chức có quyền kháng cáo, nhưng mục đích của việc khởi kiện là bảo vệ quyền lợi của người đó; nếu chính họ đã thoả thuận được với bên kia hoặc thấy kết quả đủ, tổ chức nên trao đổi lại trước khi nộp đơn. Với lợi ích công cộng, tổ chức có thể vẫn tiếp tục vì lợi ích không chỉ của một người.
Mỗi bên kháng cáo một hướng. Hai đơn đều được toà phúc thẩm xem xét. Toà đối chiếu với lợi ích của người được bảo vệ, chứ không chọn đơn của bên nào nộp trước. Hai bên nên gặp nhau thống nhất lý do và yêu cầu để lời trình bày ở phúc thẩm không đá nhau.
Người được bảo vệ là trẻ em hoặc người mất năng lực. Lúc đó quyền của họ đi qua người đại diện theo pháp luật, mà người đại diện đôi khi chính là người bị kiện, như người cha bị yêu cầu cấp dưỡng. Đó là lý do luật cho cơ quan, tổ chức đứng ra; ý kiến của người đại diện có lợi ích đối lập không ràng buộc tổ chức.
Ai ký đơn kháng cáo nhân danh tổ chức
Đơn kháng cáo của một tổ chức do người đại diện theo pháp luật của tổ chức ký, hoặc người được người đó uỷ quyền bằng văn bản. Với công đoàn, đó là người đứng đầu theo điều lệ của tổ chức công đoàn; với Hội Liên hiệp phụ nữ, cơ quan nhà nước, là người đứng đầu hoặc cấp phó được giao. Người cán bộ đã đi theo vụ việc suốt cấp sơ thẩm không tự có quyền ký nếu không được uỷ quyền đúng phạm vi.
Sau đợt sắp xếp bộ máy năm 2025, một số cơ quan, tổ chức đã đổi tên, sáp nhập hoặc chuyển nhiệm vụ sang nơi khác. Nếu tổ chức đứng tên khởi kiện ở cấp sơ thẩm nay đã thay đổi, đơn kháng cáo nên đứng tên tổ chức đang kế thừa nhiệm vụ, kèm văn bản về việc sắp xếp, và nên hỏi toà sơ thẩm trước để tránh bị yêu cầu sửa giữa lúc thời hạn đang chạy.
Với tập thể người lao động, nên chuẩn bị sẵn danh sách những người lao động đồng ý với nội dung kháng cáo, nếu có, kèm chữ ký. Danh sách này không thay cho đơn của từng người khi họ muốn tự kháng cáo, nhưng giúp toà thấy rõ ý chí của những người được bảo vệ.
Trình tự kháng cáo khi tổ chức là người khởi kiện
Các bước gợi ý cho cán bộ của tổ chức đang theo vụ việc.
- Đọc bản án cùng người được bảo vệ hoặc đại diện của họ; ghi lại họ hài lòng và chưa hài lòng phần nào.
- Họp nội bộ theo quy chế của tổ chức để quyết định có kháng cáo hay không, phạm vi tới đâu; lưu biên bản.
- Xác định người ký đơn, chuẩn bị văn bản uỷ quyền nếu người ký không phải người đứng đầu.
- Viết lý do và yêu cầu cụ thể, gắn với quyền lợi của người được bảo vệ chứ không chỉ quan điểm chung của tổ chức.
- Kèm tài liệu: giấy tờ về tư cách khởi kiện, văn bản sắp xếp tổ chức nếu có thay đổi, danh sách người lao động đồng ý nếu là vụ tập thể.
- Nộp đơn trong hạn ở toà đã xử sơ thẩm; theo dõi thông báo về tạm ứng án phí, đối chiếu quy định miễn án phí áp dụng cho người lao động và cho loại việc tương ứng.
- Thông báo cho người được bảo vệ việc đã kháng cáo và hướng tiếp theo, để họ không làm một đơn mâu thuẫn.
Những lỗi hay gặp khi tổ chức kháng cáo
Các lỗi dưới đây đều làm chậm việc hoặc làm yếu đơn, dù tổ chức có quyền kháng cáo đầy đủ.
- Đơn do cán bộ phụ trách vụ việc ký mà không có văn bản uỷ quyền. Toà sơ thẩm sẽ yêu cầu sửa, trong khi thời hạn vẫn chạy.
- Lý do viết theo quan điểm chung của tổ chức. Những câu như "bản án chưa bảo vệ được người lao động" không cho toà phúc thẩm biết cần sửa dòng nào. Lý do phải gắn với từng khoản, từng người.
- Không hỏi ý người được bảo vệ. Người đó có thể đã nhận tiền theo thoả thuận riêng với bên kia, và lời trình bày của họ tại phúc thẩm sẽ làm đơn của tổ chức mất sức nặng.
- Đứng tên tổ chức đã đổi tên hoặc sáp nhập. Sau đợt sắp xếp năm 2025, đây là lỗi dễ gặp; nên ghi tên tổ chức hiện hành và kèm văn bản sắp xếp.
- Gộp yêu cầu mới chưa có ở sơ thẩm. Toà phúc thẩm xem xét lại những gì toà sơ thẩm đã giải quyết; yêu cầu mới hoàn toàn thường phải đi bằng một vụ kiện khác.
- Bỏ quên người lao động đã nghỉ việc, chuyển nơi ở. Họ vẫn có tên trong vụ án và vẫn nhận thông báo của toà; tổ chức nên cập nhật địa chỉ để họ không lỡ các bước tiếp theo.
Phần lớn các lỗi trên sửa được nếu phát hiện sớm. Đọc lại đơn cùng một người ngoài vụ việc trước khi nộp, đặc biệt là đối chiếu tên người ký với tư cách ghi trong bản án.
Phía bị kiện: doanh nghiệp, người cha bị yêu cầu cấp dưỡng
Doanh nghiệp bị tổ chức đại diện người lao động khởi kiện có quyền kháng cáo bản án như trong mọi vụ lao động. Kháng cáo có thể nhằm vào cách toà xác định ai thuộc tập thể được bảo vệ, cách tính các khoản tiền, hoặc tư cách khởi kiện của tổ chức. Lý do về tư cách khởi kiện chỉ có ý nghĩa nếu tổ chức thật sự không thuộc trường hợp luật cho phép; dùng nó như một mẹo để kéo dài thường không đạt được gì và còn làm căng thẳng quan hệ lao động đang tiếp diễn.
Người cha bị cơ quan về trẻ em hoặc Hội Liên hiệp phụ nữ yêu cầu cấp dưỡng cũng có quyền kháng cáo, ví dụ khi cho rằng mức cấp dưỡng vượt khả năng thu nhập thật. Điều cần biết là bản án về cấp dưỡng thường được tuyên thi hành ngay dù có kháng cáo; phần này có bài riêng ở mảng hiệu lực bản án, còn cách lập luận về mức cấp dưỡng thuộc danh mục kháng cáo án hôn nhân gia đình.
Ở cả hai phía, tranh chấp có yếu tố tập thể hoặc có trẻ em nên được đọc kỹ cùng người làm nghề trước khi quyết định. Người lao động và trẻ em ở nhiều trường hợp thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí; trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước của tỉnh, thành phố là nơi hỏi đúng danh sách.
Câu hỏi thường gặp
Công đoàn kiện thay mà thua, người lao động có tự kháng cáo được không?
Được, nếu người lao động có tên trong vụ án với tư cách nguyên đơn hoặc người được bảo vệ. Họ làm đơn riêng, nêu phần của mình muốn toà phúc thẩm xem lại, và nên báo cho công đoàn để hai bên không trình bày ngược nhau.
Hội Liên hiệp phụ nữ khởi kiện cấp dưỡng cho trẻ, người mẹ có kháng cáo được không?
Nếu người mẹ có tên trong vụ án, thường với tư cách người đại diện của trẻ, thì có quyền kháng cáo vì lợi ích của trẻ. Nếu không có tên, chị có thể trao đổi với Hội để Hội cân nhắc kháng cáo, hoặc gửi văn bản trình bày cho toà.
Tổ chức khởi kiện có phải nộp tạm ứng án phí phúc thẩm không?
Tuỳ loại việc và quy định về án phí, lệ phí toà án hiện hành. Một số tổ chức khi khởi kiện vì lợi ích người khác, vì lợi ích công cộng được miễn hoặc không phải nộp. Toà sơ thẩm sẽ ghi rõ trong thông báo sau khi nhận đơn; nếu cho rằng mình được miễn, nêu căn cứ ngay trong đơn.
Công đoàn đã sáp nhập sau khi có bản án thì ai ký đơn?
Tổ chức đang kế thừa nhiệm vụ của công đoàn cũ, qua người đứng đầu hoặc người được uỷ quyền. Đơn nên kèm văn bản về việc sắp xếp, sáp nhập để toà xác định đúng tư cách, và nên hỏi trước toà sơ thẩm nơi đang giữ hồ sơ.
Doanh nghiệp có được kháng cáo vì cho rằng công đoàn không có quyền khởi kiện không?
Có thể nêu làm lý do kháng cáo nếu thật sự có căn cứ, ví dụ tổ chức không thuộc trường hợp luật cho phép khởi kiện thay. Nếu không có căn cứ, lý do này khó được chấp nhận; doanh nghiệp nên tập trung vào nội dung tranh chấp như cách tính tiền lương, bồi thường.
Cha mẹ kiện ly hôn thay con gái bị bệnh tâm thần, thua sơ thẩm thì sao?
Người đã khởi kiện có quyền kháng cáo. Đơn nên kèm giấy tờ y tế và chứng cứ về bạo lực gia đình theo đúng căn cứ luật cho phép khởi kiện thay. Vụ này nhạy cảm và có tài sản, con chung nên có luật sư hoặc trợ giúp pháp lý đi cùng.