Khi đương sự là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, quyền kháng cáo vẫn còn nguyên nhưng thường do người đại diện theo pháp luật của họ thực hiện: cha mẹ với con chưa thành niên, người giám hộ với người mất năng lực, người được toà chỉ định trong một số trường hợp. Người đại diện ký đơn với tư cách của mình, ghi rõ đang đại diện cho ai, và chỉ được kháng cáo vì lợi ích của người được đại diện.
Những vụ như thế thường là chia thừa kế có cháu nhỏ, đòi bồi thường cho trẻ bị tai nạn, tranh chấp đất đai mà cha mẹ già đã bị lẫn, hoặc vụ án hình sự có bị cáo, bị hại chưa đủ 18 tuổi. Gia đình hay vướng ở ba chỗ: không rõ ai được ký, người đại diện lại có quyền lợi trái ngược với người mình đại diện, và đứa trẻ vừa tròn 18 tuổi giữa lúc vụ án đang đi. Bài này đi lần lượt từng chỗ.
Đương sự ở độ tuổi, tình trạng nào thì ai kháng cáo
Bảng dưới tóm nguyên tắc về năng lực hành vi tố tụng dân sự theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, áp dụng cho cả án hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động. Từng tình huống cụ thể nên đối chiếu bản án và văn bản hiện hành.
| Đương sự | Ai làm đơn kháng cáo | Điểm cần để ý |
|---|---|---|
| Chưa đủ 15 tuổi | Cha mẹ hoặc người giám hộ, với tư cách người đại diện theo pháp luật | Đứa trẻ không tự ký; đơn ghi rõ "đại diện theo pháp luật của…" |
| Từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi | Thường vẫn là người đại diện theo pháp luật | Nếu tranh chấp về hợp đồng lao động của chính em, hoặc giao dịch bằng tài sản riêng, em có thể tự tham gia tố tụng về việc đó; toà có thể triệu tập thêm người đại diện |
| Bị toà tuyên mất năng lực hành vi dân sự | Người giám hộ | Kèm quyết định tuyên bố và giấy tờ về việc giám hộ |
| Bị toà tuyên hạn chế năng lực hành vi dân sự | Người đại diện theo pháp luật do toà chỉ định | Phạm vi đại diện ghi trong quyết định của toà |
| Có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi theo quyết định của toà | Người giám hộ theo quyết định của toà | Phạm vi quyền của người giám hộ ghi trong quyết định |
| Bệnh nặng, lẫn nhưng chưa có quyết định nào của toà | Về pháp lý vẫn là chính người đó | Đây là ca khó nhất, xem mục riêng bên dưới |
Mốc tính tuổi là ngày làm đơn kháng cáo, không phải ngày khởi kiện. Một đứa trẻ 17 tuổi khi khởi kiện, tới lúc có bản án đã đủ 18 tuổi thì tự mình kháng cáo.
Người đại diện ký đơn: những gì phải có trên đơn và kèm theo
Đơn kháng cáo do người đại diện làm vẫn phải có đủ nội dung như mọi đơn kháng cáo khác. Phần khác biệt nằm ở thông tin người kháng cáo: ghi họ tên, nơi cư trú của người đại diện, rồi ghi rõ là người đại diện theo pháp luật của ai, quan hệ gì, và đương sự đó có tư cách gì trong bản án. Chữ ký trên đơn là chữ ký của người đại diện, không ký hay điểm chỉ thay đứa trẻ.
Giấy tờ chứng minh tư cách đại diện nên nộp kèm: với cha mẹ là giấy khai sinh của con; với người giám hộ là quyết định của toà về năng lực hành vi và giấy tờ về việc giám hộ; với người được toà chỉ định là quyết định chỉ định. Nếu những giấy tờ này đã có trong hồ sơ sơ thẩm và bản án đã ghi rõ người đại diện, toà sơ thẩm thường không đòi nộp lại, nhưng mang theo bản sao vẫn đỡ một lần đi lại.
Khi cha và mẹ cùng là người đại diện theo pháp luật của con, một người làm đơn là đủ về mặt thủ tục. Nếu hai người không cùng ý kiến, chẳng hạn đã ly hôn và mỗi người muốn một hướng, nên báo cho toà biết, vì toà phải xem quyền lợi của đứa trẻ được bảo vệ ra sao, không chỉ xem ai nộp đơn trước.
Khi người đại diện có quyền lợi trái ngược với người được đại diện
Vì sao đây là chỗ hay vỡ. Luật tố tụng không cho một người làm người đại diện nếu chính họ là đương sự trong cùng vụ án mà quyền lợi đối lập với người được đại diện. Trong các vụ chia thừa kế, đây là chuyện rất thường: người mẹ vừa là người thừa kế, vừa đại diện cho con nhỏ cũng là người thừa kế của người cha đã mất.
Ví dụ giả định. Toà sơ thẩm chia cho người mẹ phần lớn hơn và cho đứa con phần nhỏ hơn. Người mẹ không muốn kháng cáo vì có lợi cho mình, nhưng đứa trẻ có thể bị thiệt. Nếu chỉ có người mẹ đại diện, phần của đứa trẻ không ai đứng ra bảo vệ ở cấp phúc thẩm.
Toà phải xử lý trước đó. Lẽ ra toà sơ thẩm phải phát hiện sự đối lập này và chỉ định người đại diện khác cho đứa trẻ. Nếu toà đã bỏ qua, đó là một dạng vi phạm thủ tục tố tụng có thể nêu ra; người thân khác của đứa trẻ, như ông bà, nên làm văn bản báo cho toà và đề nghị Viện kiểm sát xem xét, vì họ không tự kháng cáo được khi không có tên trong vụ án.
Người đại diện vẫn có thể kháng cáo vì con. Không phải người đại diện nào có quyền lợi chung trong vụ án cũng đối lập với con. Người mẹ kháng cáo để tăng phần di sản cho cả hai mẹ con thì không mâu thuẫn. Chỗ cần soi là có dòng nào trong yêu cầu kháng cáo làm lợi cho người đại diện bằng phần của đứa trẻ hay không.
Cha mẹ già bị lẫn nhưng chưa có quyết định của toà
Đây là tình huống khó nhất và gặp nhiều nhất. Người cha 85 tuổi là bị đơn trong vụ tranh chấp đất, lúc khởi kiện còn minh mẫn, tới khi có bản án thì đã lẫn nặng. Con cái muốn kháng cáo nhưng về mặt pháp lý, người cha vẫn là người có năng lực hành vi đầy đủ cho tới khi toà ra quyết định khác. Con không phải người giám hộ, nên không đương nhiên ký thay được.
Có hai hướng, mỗi hướng có giới hạn. Hướng thứ nhất: nếu người cha còn lúc tỉnh táo, ông có thể tự ký đơn hoặc ký văn bản uỷ quyền cho con; việc ông có đủ minh mẫn lúc ký hay không có thể bị bên kia tranh cãi, nên nên có người làm chứng, và khi uỷ quyền thì làm qua tổ chức hành nghề công chứng để công chứng viên tự đánh giá. Hướng thứ hai: yêu cầu toà tuyên bố người cha mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, rồi người giám hộ thực hiện quyền kháng cáo. Hướng này cần giám định và mất thời gian, trong khi thời hạn kháng cáo không chờ.
Trong thực tế, gia đình nên làm song song: nộp đơn kháng cáo trong hạn bằng con đường khả thi nhất, đồng thời báo ngay cho toà tình trạng sức khoẻ của đương sự kèm giấy tờ y tế. Toà có quy định về tạm đình chỉ khi đương sự cần được chỉ định người đại diện; nên hỏi toà sơ thẩm trước khi tự chọn hướng. Thủ tục yêu cầu tuyên bố mất năng lực và việc giám hộ có bài riêng ở mảng giám hộ, đại diện cho người thân.
Trình tự làm đơn khi bạn là người đại diện
Các bước dưới đây áp dụng cho người đại diện theo pháp luật đã có tên trong bản án.
- Đọc phần đầu bản án, xác nhận toà ghi bạn là người đại diện của ai và đương sự đó có tư cách gì.
- Đọc phần quyết định, tách riêng những dòng định đoạt quyền, nghĩa vụ của người được đại diện; đó là phạm vi kháng cáo.
- Tự kiểm xem bạn có quyền lợi riêng trong vụ án không, và yêu cầu kháng cáo của bạn có làm lợi cho mình bằng phần của người được đại diện không.
- Viết đơn với thông tin người đại diện, ghi rõ tư cách, ký tên bạn; nêu lý do và yêu cầu vì lợi ích của người được đại diện.
- Kèm bản sao giấy tờ chứng minh tư cách đại diện nếu bản án chưa ghi rõ hoặc người đại diện đã thay đổi sau phiên sơ thẩm.
- Nếu người được đại diện thuộc diện được miễn tạm ứng án phí, như trẻ em trong một số loại việc theo quy định về án phí, ghi đề nghị miễn ngay trong đơn hoặc văn bản kèm theo.
- Theo dõi thông báo của toà; nếu đứa trẻ tròn 18 tuổi trong lúc vụ án đang lên phúc thẩm, báo cho toà để em tự tham gia từ đó.
Thời hạn kháng cáo của người đại diện được tính như với chính đương sự. Cách tính chi tiết theo ngày tuyên án hay ngày nhận bản án có bài riêng ở mảng thời hạn.
Trong vụ án hình sự: bị cáo, bị hại dưới 18 tuổi
Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 trao quyền kháng cáo cho bị cáo, bị hại và người đại diện của họ. Khi bị cáo hoặc bị hại là người dưới 18 tuổi, cha mẹ hoặc người giám hộ là người đại diện và tự mình có quyền kháng cáo, không cần đứa trẻ đồng ý. Người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của người dưới 18 tuổi cũng có quyền kháng cáo để bảo vệ em, kể cả khi em không tự làm đơn.
Vì vậy có thể xảy ra chuyện bị cáo 16 tuổi không muốn kháng cáo vì sợ kéo dài, còn cha mẹ thì muốn. Hai đơn khác ý nhau đều là đơn hợp lệ nếu đúng hạn; toà phúc thẩm sẽ xem xét vì lợi ích của người dưới 18 tuổi. Gia đình nên ngồi lại với người bào chữa để thống nhất trước, vì một đứa trẻ đang bị giam giữ dễ chịu áp lực từ nhiều phía.
Ngược lại, khi bị hại là trẻ em, cha mẹ có thể kháng cáo đề nghị tăng hình phạt hoặc tăng bồi thường, và cũng có thể là người đề nghị giảm nhẹ cho bị cáo sau khi đã được bồi thường. Trẻ em là bị hại thường thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí; trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước của tỉnh, thành phố là nơi nên hỏi đầu tiên. Vụ có trẻ em, có người mất năng lực và có tài sản lớn là loại nên có luật sư đi cùng; nếu cần biết trước nên chuẩn bị gì, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Con 16 tuổi đi làm thuê bị nợ lương thì ai kháng cáo bản án?
Nếu tranh chấp phát sinh từ chính hợp đồng lao động của em, em có thể tự tham gia tố tụng về việc đó, kể cả tự kháng cáo; toà có thể triệu tập cha mẹ tham gia cùng. Để tránh tranh cãi về tư cách, nên để em ký đơn và cha mẹ ký thêm với tư cách người đại diện.
Bà nội nuôi cháu mồ côi có được kháng cáo thay cháu không?
Được nếu bà là người giám hộ của cháu theo quy định về giám hộ và có tên trong vụ án với tư cách người đại diện. Nếu chưa đăng ký giám hộ hoặc bản án ghi người khác, bà nên hỏi toà sơ thẩm ngay và chuẩn bị giấy tờ về việc giám hộ.
Đứa trẻ vừa tròn 18 tuổi sau khi nhận bản án thì ai ký đơn?
Từ khi đủ 18 tuổi, em có năng lực hành vi tố tụng đầy đủ và tự ký đơn kháng cáo, trừ khi có quyết định khác của toà về năng lực hành vi. Cha mẹ không còn là người đại diện theo pháp luật, muốn giúp thì phải được em uỷ quyền.
Người giám hộ có được rút kháng cáo đã nộp cho người mất năng lực không?
Người giám hộ thực hiện quyền tố tụng vì lợi ích của người được giám hộ, nên về nguyên tắc có thể rút. Tuy vậy việc rút làm bản án sơ thẩm có hiệu lực, nên chỉ làm khi thật sự có lợi cho người được giám hộ; toà và người giám sát việc giám hộ có thể xem xét lại.
Cha mẹ già bị lẫn, con ký thay vào đơn kháng cáo thì sao?
Đơn có thể bị toà yêu cầu sửa hoặc trả lại vì người ký không có tư cách. Nếu cha mẹ không còn tự ký được, gia đình cần báo toà kèm giấy tờ y tế và tính tới thủ tục yêu cầu toà tuyên bố năng lực hành vi để có người giám hộ.
Kháng cáo thay con nhỏ có phải nộp tạm ứng án phí không?
Tuỳ loại việc và diện của đương sự theo quy định về án phí, lệ phí toà án hiện hành. Một số yêu cầu liên quan tới trẻ em như cấp dưỡng thuộc diện được miễn; các trường hợp khác người đại diện nộp thay. Đề nghị miễn nên ghi ngay khi nộp đơn.