Một số nhóm người được miễn tiền tạm ứng án phí và án phí phúc thẩm theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, như người lao động trong các tranh chấp về lương, trợ cấp, bảo hiểm xã hội, tai nạn lao động; người yêu cầu cấp dưỡng; người yêu cầu bồi thường về tính mạng, sức khoẻ; cá nhân thuộc hộ nghèo, cận nghèo; người cao tuổi; người khuyết tật; người có công với cách mạng. Muốn được miễn, bạn phải có đơn đề nghị kèm giấy tờ chứng minh, nộp cho toà, tốt nhất ngay cùng lúc với đơn kháng cáo.
Bài này tập trung vào giai đoạn kháng cáo: khi nào đề nghị, giấy tờ lấy ở đâu sau khi chính quyền tổ chức lại từ ngày 1/7/2025, toà xem xét ra sao, và nếu không được chấp nhận thì xử lý thế nào để không mất quyền kháng cáo. Danh sách nhóm được miễn trong bài là những nhóm phổ biến, không thay cho văn bản gốc; Nghị quyết 326/2016 và các văn bản sửa đổi, hướng dẫn nếu có mới là căn cứ cuối cùng, nên đối chiếu với toà khi nộp.
Miễn, giảm và không phải nộp: ba khái niệm hay bị lẫn
Không phải nộp tạm ứng. Đây là trường hợp luật quy định ngay từ đầu không đặt ra nghĩa vụ nộp trước, ví dụ một số cơ quan, tổ chức khởi kiện để bảo vệ lợi ích của người khác hoặc lợi ích công cộng theo luật. Người thuộc diện này không phải làm đơn đề nghị.
Được miễn. Người kháng cáo thuộc một trong các nhóm được luật cho miễn và phải đề nghị, kèm chứng cứ. Toà xem xét rồi mới quyết định. Được miễn tạm ứng ở giai đoạn kháng cáo thì thông thường cũng được miễn phần án phí phúc thẩm mà mình phải chịu.
Được giảm. Nghị quyết 326/2016 có trường hợp giảm một phần án phí cho người gặp sự kiện bất khả kháng dẫn tới không đủ tài sản để nộp, có xác nhận của chính quyền cấp xã hoặc cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc. Giảm không có nghĩa là không phải nộp; bạn vẫn có phần tiền phải lo.
Được miễn chỉ là miễn phần của mình. Miễn án phí không làm thay đổi nghĩa vụ của các đương sự khác. Nếu bên kia thua và phải chịu án phí, họ vẫn phải chịu; việc bạn được miễn không chuyển gánh nặng sang ai cả.
Những nhóm thường được miễn và giấy tờ hay dùng
Bảng dưới gom các nhóm phổ biến theo Nghị quyết 326/2016, kèm loại giấy tờ thường được dùng để chứng minh. Toà có thể yêu cầu thêm giấy tờ khác tuỳ hồ sơ.
| Nhóm người | Điều kiện chính | Giấy tờ thường dùng |
|---|---|---|
| Người lao động | Kháng cáo trong tranh chấp về tiền lương, trợ cấp mất việc, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm xã hội, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, bồi thường do bị sa thải hoặc chấm dứt hợp đồng trái pháp luật | Bản án sơ thẩm thể hiện loại tranh chấp; hợp đồng lao động; đơn đề nghị miễn |
| Người yêu cầu cấp dưỡng | Phần kháng cáo liên quan tới yêu cầu cấp dưỡng | Bản án sơ thẩm, đơn đề nghị miễn |
| Người yêu cầu bồi thường về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm | Phần kháng cáo liên quan tới yêu cầu bồi thường đó | Bản án sơ thẩm, đơn đề nghị miễn |
| Cá nhân thuộc hộ nghèo, cận nghèo | Có tên trong danh sách hộ nghèo, cận nghèo theo chuẩn hiện hành | Giấy chứng nhận hoặc xác nhận hộ nghèo, cận nghèo của Uỷ ban nhân dân cấp xã |
| Người cao tuổi | Đủ tuổi theo Luật Người cao tuổi | Giấy tờ tuỳ thân thể hiện ngày sinh |
| Người khuyết tật | Được xác định là người khuyết tật theo luật | Giấy xác nhận khuyết tật |
| Người có công với cách mạng, thân nhân liệt sĩ | Thuộc đối tượng theo pháp luật ưu đãi người có công | Giấy chứng nhận, quyết định công nhận tương ứng |
| Đồng bào dân tộc thiểu số | Cư trú ở xã có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn theo danh mục hiện hành | Giấy tờ thể hiện dân tộc và nơi cư trú |
Lưu ý quan trọng: với các nhóm gắn với loại tranh chấp, như người lao động hay người yêu cầu cấp dưỡng, việc miễn gắn với đúng phần kháng cáo thuộc loại yêu cầu đó. Nếu bạn kháng cáo cả phần khác, ví dụ phần chia tài sản trong vụ ly hôn có cấp dưỡng, hãy hỏi rõ toà phần nào được miễn.
Đề nghị miễn ngay khi nộp đơn kháng cáo
Thời điểm tốt nhất để đề nghị miễn là cùng lúc với đơn kháng cáo, vì toà sẽ xem xét trước khi quyết định có gửi thông báo nộp tạm ứng hay không. Trình tự gợi ý:
- Xác định bạn thuộc nhóm nào, và nhóm đó có gắn với loại yêu cầu bị kháng cáo hay không.
- Chuẩn bị đơn đề nghị miễn tạm ứng án phí và án phí phúc thẩm: thông tin người đề nghị, bản án bị kháng cáo, căn cứ đề nghị miễn, danh sách giấy tờ kèm theo.
- Thu thập giấy tờ chứng minh còn hiệu lực, bản sao có chứng thực nếu toà yêu cầu; giấy xác nhận hộ nghèo nên là bản cấp cho năm hiện tại.
- Nộp đơn đề nghị miễn cùng đơn kháng cáo tại toà sơ thẩm, xin biên nhận ghi rõ đã nộp cả hai.
- Theo dõi phản hồi: nếu toà chấp nhận, bạn không nhận thông báo nộp tạm ứng; nếu không chấp nhận, toà sẽ gửi thông báo nộp.
- Nếu nhận thông báo nộp tạm ứng mà chưa thấy toà trả lời về đề nghị miễn, hỏi ngay toà trong thời hạn nộp.
Nếu lúc nộp đơn kháng cáo bạn chưa kịp có giấy tờ, vẫn nên nộp đơn kháng cáo đúng hạn trước, kèm đơn đề nghị miễn và ghi rõ giấy tờ sẽ bổ sung. Đừng vì chờ giấy xác nhận mà để lỡ hạn kháng cáo.
Lấy giấy tờ chứng minh ở đâu khi chính quyền chỉ còn hai cấp
Từ ngày 1/7/2025, chính quyền địa phương tổ chức theo hai cấp: tỉnh và xã. Những giấy tờ trước đây nhiều người quen xin ở cấp trung gian, nay chủ yếu do Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan chuyên môn cấp tỉnh giải quyết, tuỳ loại. Với giấy xác nhận hộ nghèo, cận nghèo, nơi cần tới thường là Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi bạn cư trú, hoặc bộ phận một cửa của xã.
Với giấy xác nhận khuyết tật, giấy chứng nhận người có công, nếu bạn đã có bản được cấp từ trước thì bản đó nhìn chung vẫn dùng được nếu còn giá trị. Nếu bị mất, cần xin cấp lại tại nơi đang quản lý hồ sơ hiện nay; hãy hỏi bộ phận một cửa cấp xã để được chỉ đúng nơi, vì việc phân công giữa xã và tỉnh có thể khác nhau theo từng loại giấy.
Với người lao động và người yêu cầu cấp dưỡng, giấy tờ quan trọng nhất thường chính là bản án sơ thẩm, vì nó thể hiện loại tranh chấp. Hợp đồng lao động, quyết định sa thải hay quyết định chấm dứt hợp đồng giúp toà xác định nhanh hơn. Người cao tuổi chỉ cần giấy tờ tuỳ thân. Chuẩn bị bản sao rõ nét, đầy đủ trang, đánh số thứ tự, kèm một danh mục ở trang đầu để cán bộ đối chiếu nhanh.
Toà không chấp nhận miễn thì làm gì
Toà có thể không chấp nhận đề nghị miễn, ví dụ vì giấy xác nhận hộ nghèo đã hết hạn, vì loại tranh chấp bị kháng cáo không thuộc diện người lao động được miễn, hay vì giấy tờ không chứng minh được điều kiện. Khi đó toà gửi thông báo nộp tạm ứng như bình thường, và thời hạn nộp bắt đầu chạy từ ngày bạn nhận thông báo.
Việc quan trọng nhất lúc này là không để kháng cáo bị coi là từ bỏ. Nếu bạn có khả năng nộp, hãy nộp tạm ứng trong hạn và giao biên lai cho toà, sau đó tiếp tục đề nghị xem xét lại việc miễn nếu có giấy tờ mới. Nếu bạn thật sự không có khả năng nộp, hãy trình bày bằng văn bản với toà ngay trong thời hạn, kèm giấy tờ chứng minh hoàn cảnh, và hỏi về khả năng được giảm.
Bạn cũng có quyền khiếu nại nếu cho rằng việc không chấp nhận là trái luật. Tuy nhiên, khiếu nại không làm hạn nộp tạm ứng tự động dừng lại, nên đừng dựa hoàn toàn vào khiếu nại. Trong tình huống này, nhất là với người lao động đang mất thu nhập hoặc người cao tuổi sống một mình, có thể tìm tới trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh nếu thuộc diện được trợ giúp, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được chỉ cách trình bày.
Được miễn án phí không có nghĩa là mọi chi phí đều bằng không
Án phí chỉ là một phần chi phí của việc theo đuổi kháng cáo. Ngay cả khi được miễn, bạn vẫn nên dự trù những khoản sau:
- Chi phí giám định, định giá lại tài sản nếu bạn đề nghị và toà chấp nhận; khoản này có quy định riêng, không nằm trong án phí.
- Chi phí đi lại, sao chụp, chứng thực giấy tờ, gửi bưu điện.
- Chi phí cho luật sư hoặc người bảo vệ quyền lợi nếu bạn thuê; nếu thuộc diện trợ giúp pháp lý thì có thể được hỗ trợ miễn phí.
- Chi phí dịch thuật nếu có tài liệu tiếng nước ngoài.
- Thời gian nghỉ làm để tham gia phiên toà phúc thẩm và các buổi làm việc với toà.
Biết trước những khoản này giúp bạn quyết định có nên kháng cáo hay không với con mắt thực tế hơn, thay vì chỉ nhìn vào việc mình được miễn án phí.
Ví dụ giả định: một người lao động kháng cáo
Anh Phúc làm công nhân ở Bắc Ninh, kiện công ty vì bị chấm dứt hợp đồng lao động mà anh cho là trái pháp luật, đòi nhận lại làm việc và bồi thường. Bản án sơ thẩm chỉ chấp nhận một phần. Anh quyết định kháng cáo phần bồi thường.
Khi nộp đơn kháng cáo tại toà khu vực đã xử, anh kèm luôn đơn đề nghị miễn tạm ứng án phí và án phí phúc thẩm, nêu căn cứ là người lao động trong tranh chấp về bồi thường do chấm dứt hợp đồng trái pháp luật, kèm bản sao bản án sơ thẩm và hợp đồng lao động. Toà chấp nhận, anh không nhận thông báo nộp tạm ứng mà nhận ngay thông báo về việc kháng cáo đã được gửi cho các bên.
Nếu anh Phúc không nộp đơn đề nghị miễn, toà vẫn có thể gửi thông báo nộp tạm ứng và anh phải mất công trình bày lại. Điểm rút ra: biết mình thuộc diện được miễn thì đề nghị ngay từ đầu, bằng văn bản, kèm giấy tờ. Lời nói tại quầy không thay được lá đơn.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi kháng cáo có cần chứng minh hoàn cảnh khó khăn để được miễn không?
Theo Nghị quyết 326/2016, người cao tuổi thuộc nhóm được miễn mà không cần chứng minh thêm hoàn cảnh kinh tế; vẫn cần có đơn đề nghị và giấy tờ thể hiện tuổi. Hãy đối chiếu văn bản hiện hành tại toà khi nộp.
Đã được miễn án phí sơ thẩm thì khi kháng cáo có tự động được miễn tạm ứng phúc thẩm không?
Không nên mặc định như vậy. Bạn vẫn nên nộp đơn đề nghị miễn ở giai đoạn kháng cáo, kèm giấy tờ còn hiệu lực, vì toà xem xét ở từng giai đoạn và điều kiện có thể đã thay đổi.
Giấy xác nhận hộ nghèo năm ngoái có dùng được không?
Toà thường xét theo tình trạng tại thời điểm đề nghị. Giấy cấp cho năm trước có thể không được chấp nhận nếu danh sách đã được rà soát lại. An toàn nhất là xin xác nhận mới tại Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú.
Doanh nghiệp nhỏ đang khó khăn có được miễn tạm ứng án phí phúc thẩm không?
Các trường hợp miễn trong Nghị quyết 326/2016 chủ yếu dành cho cá nhân thuộc nhóm yếu thế. Doanh nghiệp gặp khó khăn nhìn chung không thuộc diện miễn, nên cần chuẩn bị nộp tạm ứng đúng hạn nếu muốn kháng cáo.
Bị cáo trong vụ án hình sự kháng cáo có phải làm đơn miễn tạm ứng không?
Kháng cáo trong vụ án hình sự có cơ chế án phí riêng theo Bộ luật Tố tụng hình sự và Nghị quyết 326/2016, thường không có bước nộp tạm ứng như vụ dân sự. Nếu kháng cáo phần dân sự trong vụ án hình sự, hãy hỏi toà có phải nộp hay không.
Đề nghị miễn nộp muộn sau khi đã nhận thông báo nộp tạm ứng có được không?
Vẫn có thể đề nghị, nhưng thời hạn nộp tạm ứng đã chạy. Nếu toà chưa kịp quyết định trước khi hết hạn, bạn có nguy cơ bị coi là từ bỏ kháng cáo, nên nộp tạm ứng trước để giữ quyền nếu có khả năng.