Mỗi đương sự, mỗi bị cáo có quyền kháng cáo riêng: người này kháng cáo không có nghĩa là người kia đã kháng cáo, và người không kháng cáo cũng không mất gì chỉ vì người khác làm đơn. Tuy vậy, khi phần của mọi người gắn liền với nhau, như một khoản nợ liên đới hay một di sản chung, toà phúc thẩm có thể phải xem lại cả những phần mà người không kháng cáo đang chờ có hiệu lực.
Câu hỏi này nảy ra rất nhanh trong gia đình: ba anh em cùng bị kiện đòi đất, chỉ một người muốn kháng cáo; hai vợ chồng cùng là bị đơn, chồng muốn dừng còn vợ muốn đi tiếp; bốn bị cáo trong một vụ, hai người xin giảm án, hai người chấp nhận. Bài giải thích chuyện gì xảy ra với từng người, và những gì nên thống nhất trước khi nộp đơn.
Quyền kháng cáo là của từng người, không của cả nhóm
Trong vụ án dân sự, nhiều người có thể cùng ở một phía: nhiều nguyên đơn cùng kiện, nhiều bị đơn cùng bị kiện, nhiều người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Luật tố tụng coi mỗi người là một đương sự với quyền và nghĩa vụ riêng. Không ai đương nhiên đại diện cho người cùng phía, kể cả anh cả trong gia đình hay người đứng tên đầu tiên trong đơn khởi kiện.
Vì vậy, nếu muốn kháng cáo, từng người phải tự làm đơn hoặc cùng ký vào một đơn, hoặc uỷ quyền bằng văn bản cho một người đứng tên thay. Một người ký đơn ghi "thay mặt gia đình" mà không có giấy uỷ quyền của những người kia thì đơn chỉ có giá trị cho chính người ký. Những người còn lại, nếu không có đơn riêng trong thời hạn, bị coi là không kháng cáo.
Trong vụ án hình sự cũng vậy. Mỗi bị cáo có quyền kháng cáo phần bản án liên quan tới mình; bị hại có thể kháng cáo đối với một bị cáo này mà không kháng cáo đối với bị cáo khác. Đơn của một bị cáo không thay được đơn của người cùng vụ, dù hai người là anh em ruột.
Nhiều nhà không để ý chi tiết này cho tới khi nhận thông báo của toà và thấy chỉ có tên một người. Nếu cả nhà đã quyết định cùng kháng cáo, cách đơn giản nhất là để mọi người cùng ký vào một đơn, mỗi người ghi rõ họ tên, tư cách trong bản án và phần mình kháng cáo.
Người không kháng cáo: phần của mình có hiệu lực chưa
Nguyên tắc chung. Phần bản án không bị kháng cáo, không bị kháng nghị có hiệu lực pháp luật khi hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị. Nếu phần đó tách bạch hẳn với phần bị kháng cáo, người không kháng cáo coi như đã xong ở cấp sơ thẩm.
Khi phần của nhiều người tách được. Ví dụ giả định: hai người cùng vay của một người cho vay theo hai hợp đồng riêng, bị kiện chung trong một vụ. Một người kháng cáo khoản của mình thì khoản của người kia, nếu không ai kháng cáo, đi tới hiệu lực bình thường.
Khi phần của nhiều người gắn liền. Ví dụ giả định: ba anh em bị buộc liên đới trả một khoản tiền, hoặc cùng chia một di sản theo tỷ lệ. Một người kháng cáo thì toà phúc thẩm khó xem lại phần của người đó mà không chạm tới phần của hai người kia, nên phần liên quan thường chưa có hiệu lực cho tới khi có bản án phúc thẩm.
Đừng tự kết luận. Phần nào tách được, phần nào liên quan là câu hỏi toà xác định theo từng vụ. Nếu bạn là người không kháng cáo nhưng đang cần biết phần của mình đã có hiệu lực chưa, chẳng hạn để làm thủ tục sang tên, nên hỏi toà đã xử sơ thẩm. Việc cấp trích lục và xác nhận hiệu lực có bài riêng ở mảng hiệu lực bản án.
Tình huống thường gặp và hệ quả cho người không kháng cáo
Các tình huống dưới đây là ví dụ giả định. Hệ quả thật phụ thuộc vào cách bản án phân chia quyền, nghĩa vụ và quyết định của toà phúc thẩm.
| Tình huống (ví dụ giả định) | Ai kháng cáo | Người không kháng cáo nên biết |
|---|---|---|
| Ba anh em bị buộc liên đới trả tiền cho chủ nợ | Một người | Toà phúc thẩm có thể xem lại cả nghĩa vụ liên đới; người không kháng cáo vẫn có thể được triệu tập và trình bày |
| Năm người thừa kế, toà chia di sản theo phần | Hai người | Nếu tỷ lệ chia hoặc khối di sản thay đổi, phần của cả năm người có thể thay đổi theo |
| Hai vợ chồng cùng là bị đơn trong vụ đòi nợ | Người vợ | Phần xác định nợ chung hay nợ riêng có thể được xem lại, ảnh hưởng tới cả người chồng |
| Hai người mua hai căn hộ riêng, cùng kiện chủ đầu tư | Một người | Phần của người kia thường tách được và đi tới hiệu lực nếu không ai kháng cáo |
| Bốn bị cáo trong một vụ, hai bị cáo xin giảm án | Hai bị cáo | Phần hình phạt của hai bị cáo kia có hiệu lực nếu không ai kháng cáo, kháng nghị; toà phúc thẩm vẫn có thể sửa theo hướng có lợi khi có căn cứ |
Dòng cuối dẫn tới một nguyên tắc riêng của tố tụng hình sự, trình bày ở mục tiếp theo.
Vụ án nhiều bị cáo: người không kháng cáo có được hưởng lợi không
Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 cho phép toà phúc thẩm, khi có căn cứ, sửa bản án theo hướng có lợi cho cả những bị cáo không kháng cáo và không bị kháng cáo, kháng nghị. Ví dụ giả định: một bị cáo kháng cáo cho rằng tội danh bị xác định nặng hơn thực tế; nếu toà phúc thẩm chấp nhận và điều đó cũng đúng với các bị cáo khác cùng hành vi, toà có thể sửa cho cả những người đó.
Nguyên tắc này đi một chiều. Toà phúc thẩm không được tự làm xấu hơn tình trạng của bị cáo chỉ vì một người khác kháng cáo; việc tăng hình phạt, áp dụng tội nặng hơn chỉ đặt ra khi có kháng nghị của Viện kiểm sát hoặc kháng cáo của bị hại theo hướng đó. Hệ quả chi tiết của bản án phúc thẩm thuộc mảng phúc thẩm; ở giai đoạn kháng cáo, điều cần biết là quyết định không kháng cáo của bạn không chặn đường được hưởng một sửa đổi có lợi.
Điều đó không có nghĩa là bị cáo nên bỏ quyền kháng cáo của mình để trông vào người khác. Toà chỉ sửa cho người không kháng cáo khi căn cứ thật sự chung cho họ, còn các tình tiết riêng như bồi thường thêm, hoàn cảnh gia đình, thái độ khai báo thì phải chính người đó nêu ra. Bị cáo có tình tiết giảm nhẹ mới nên tự kháng cáo hoặc trao đổi ngay với người bào chữa.
Khi người cùng phía kháng cáo để đẩy nghĩa vụ sang mình
Cùng phía trong bản án không có nghĩa là cùng lợi ích. Ví dụ giả định: hai người góp vốn làm ăn cùng bị kiện đòi tiền hàng, toà sơ thẩm buộc mỗi người trả một nửa. Người thứ nhất kháng cáo, đề nghị toà phúc thẩm xác định toàn bộ khoản nợ là của người thứ hai vì người đó trực tiếp ký hợp đồng. Lúc này người thứ hai, dù không kháng cáo, đang đứng trước nguy cơ phải trả nhiều hơn bản án sơ thẩm.
Người ở vị trí đó cần làm hai việc. Thứ nhất, đọc kỹ thông báo kháng cáo mà toà gửi cho các đương sự để biết người kia yêu cầu gì; thông báo này là lý do bạn không nên đổi địa chỉ mà không báo toà. Thứ hai, chuẩn bị văn bản trình bày ý kiến gửi toà phúc thẩm, kèm chứng cứ về phần trách nhiệm thật của mỗi người. Nếu bạn còn trong thời hạn kháng cáo, có thể cân nhắc tự kháng cáo về chính điểm đó; nếu đã hết hạn, văn bản ý kiến và việc trình bày tại phiên là kênh còn lại.
Trong vụ chia thừa kế cũng vậy: một người thừa kế kháng cáo đề nghị tính thêm công sức đóng góp của mình thì phần của những người khác giảm đi tương ứng. Cách ứng xử khi bên kia, kể cả người cùng phía, kháng cáo được bàn kỹ hơn ở danh mục về thay đổi, rút kháng cáo và khi bên kia kháng cáo; ở đây chỉ cần nhớ rằng quyết định không kháng cáo không đồng nghĩa với việc phần của mình đã an toàn.
Thống nhất trong gia đình trước khi nộp đơn
Khi nhiều người cùng phía, mất một buổi ngồi lại thường đỡ được nhiều tháng giằng co trong và ngoài phiên toà.
- Cùng đọc phần quyết định của bản án, đánh dấu từng dòng: dòng nào chung cho cả nhóm, dòng nào riêng từng người.
- Mỗi người nói rõ mình chấp nhận phần nào, muốn kháng cáo phần nào; ghi lại để không ai hiểu nhầm.
- Nếu cùng kháng cáo, quyết định làm chung một đơn có đủ chữ ký, hay mỗi người một đơn; với đơn chung, mỗi người ghi rõ phần của mình.
- Nếu muốn một người đứng tên cho cả nhóm, lập văn bản uỷ quyền có phạm vi bao gồm việc kháng cáo, trừ việc ly hôn là việc không được uỷ quyền.
- Thống nhất lý do và yêu cầu để lời trình bày của các thành viên không đá nhau, nhất là trong vụ chia di sản.
- Người quyết định không kháng cáo nên biết trước rằng mình vẫn có thể được toà phúc thẩm triệu tập, và cần cập nhật địa chỉ để nhận thông báo.
Khi gia đình thật sự không thống nhất được, chẳng hạn trong vụ chia thừa kế mà các anh em đứng ở hai phía, mỗi người nên có ý kiến tư vấn riêng thay vì dùng chung một người.
Tạm ứng án phí và chi phí khi nhiều người cùng kháng cáo
Mỗi người kháng cáo về nguyên tắc có nghĩa vụ nộp tạm ứng án phí phúc thẩm, trừ khi thuộc diện được miễn hoặc không phải nộp theo quy định về án phí, lệ phí toà án hiện hành. Khi nhiều người cùng ký một đơn, toà sơ thẩm sẽ ghi rõ trong thông báo ai phải nộp; nếu có người thuộc diện được miễn, như người cao tuổi hoặc người thuộc hộ nghèo theo quy định, nên kèm giấy tờ ngay từ đầu để toà xét.
Một sai lầm hay gặp là một người trong nhóm nộp tạm ứng cho cả nhóm nhưng biên lai chỉ ghi tên mình, hoặc nộp thiếu cho người khác vì tưởng một khoản là đủ. Nếu một người kháng cáo không nộp tạm ứng đúng hạn mà không có lý do chính đáng, đơn của riêng người đó có thể bị coi là từ bỏ, trong khi đơn của những người đã nộp vẫn đi tiếp. Cách đọc thông báo nộp tạm ứng và xử lý khi lỡ hạn có bài riêng ở danh mục án phí phúc thẩm.
Chi phí luật sư, đi lại, sao chụp hồ sơ là chuyện nội bộ của nhóm. Thoả thuận trước ai chịu phần nào, nhất là khi kết quả phúc thẩm có thể có lợi cho cả người không kháng cáo, giúp tránh một tranh chấp thứ hai trong gia đình sau vụ án.
Câu hỏi thường gặp
Anh cả ký đơn kháng cáo thay cả nhà có được không?
Chỉ có giá trị cho những người đã uỷ quyền bằng văn bản cho anh cả với phạm vi bao gồm việc kháng cáo. Những người không uỷ quyền và không ký đơn được coi là không kháng cáo. Cách chắc nhất là mọi người cùng ký vào đơn hoặc mỗi người một đơn.
Không kháng cáo thì có bị toà phúc thẩm gọi lên không?
Có thể. Nếu phần của bạn liên quan tới phần bị kháng cáo, toà phúc thẩm thường triệu tập bạn để trình bày ý kiến. Bạn không phải nộp tạm ứng án phí phúc thẩm vì không kháng cáo, nhưng nên có mặt hoặc gửi văn bản trình bày để bảo vệ phần của mình.
Người cùng phía kháng cáo, kết quả có thể làm mình thiệt hơn không?
Trong án dân sự có thể, khi phần của mọi người gắn liền và toà phúc thẩm sửa cách chia, cách xác định nghĩa vụ. Trong án hình sự, toà không làm xấu hơn tình trạng của bị cáo nếu không có kháng nghị hoặc kháng cáo theo hướng bất lợi cho bị cáo đó.
Đã hết hạn kháng cáo, người không kháng cáo còn tham gia được không?
Không thể làm đơn kháng cáo mới sau khi hết hạn, trừ thủ tục xem xét kháng cáo quá hạn với lý do chính đáng. Tuy vậy nếu được triệu tập, bạn vẫn trình bày ý kiến của mình về phần liên quan tại phiên phúc thẩm.
Hai vợ chồng cùng là bị đơn, một người kháng cáo thì có phải nộp hai lần tạm ứng không?
Mỗi người kháng cáo thường có nghĩa vụ nộp riêng, trừ khi được miễn. Nếu chỉ một người kháng cáo thì chỉ người đó nộp. Khi cùng ký một đơn, nên hỏi toà sơ thẩm cách ghi biên lai để không bị hiểu là một người chưa nộp.
Bị cáo không kháng cáo có được giảm án nhờ bị cáo khác kháng cáo không?
Có thể, nếu toà phúc thẩm thấy căn cứ sửa bản án cũng đúng với người đó, ví dụ cách xác định tội danh chung. Các tình tiết giảm nhẹ riêng thì chính bị cáo phải nêu, nên không nên trông vào kháng cáo của người khác.