Người có quyền kháng cáo bản án sơ thẩm là người mang một tư cách tố tụng nhất định trong chính vụ án đó: đương sự và người đại diện hợp pháp của đương sự trong án dân sự, hành chính; cơ quan, tổ chức, cá nhân đã khởi kiện để bảo vệ quyền lợi người khác; trong án hình sự là bị cáo, bị hại, người đại diện của họ và một số người tham gia tố tụng khác, mỗi người trong phạm vi luật cho phép. Quan hệ họ hàng, việc bỏ tiền thuê luật sư hay việc ngồi dự phiên toà không tự tạo ra quyền kháng cáo.
Phần lớn rắc rối ở giai đoạn này đến từ chỗ người làm đơn không đúng người: con viết đơn thay cha mẹ còn minh mẫn mà không có giấy uỷ quyền, người làm chứng kháng cáo vì thấy toà nghe sai lời mình, công ty kháng cáo bằng chữ ký của kế toán trưởng. Toà sơ thẩm sẽ yêu cầu sửa hoặc trả lại đơn, trong khi thời hạn kháng cáo vẫn chạy. Bài này giúp bạn xác định mình có quyền hay không, có quyền tới đâu, trước khi đặt bút.
Quyền kháng cáo đi theo tư cách tố tụng, không theo quan hệ gia đình
Mỗi bản án đều có phần đầu ghi rõ những người tham gia tố tụng và tư cách của họ: nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, bị cáo, bị hại, người làm chứng, người bào chữa… Đó là chỗ đầu tiên cần đọc khi hỏi "mình có được kháng cáo không". Luật tố tụng trao quyền kháng cáo cho những người mà phán quyết của toà tác động trực tiếp tới quyền, nghĩa vụ của họ, cùng người được luật cho đứng ra thay họ.
Vì vậy một người mẹ ngồi suốt phiên toà ly hôn của con gái, dù rất đau lòng với phần chia tài sản, vẫn không phải người có quyền kháng cáo nếu bà không có tên trong vụ án với tư cách nào. Ngược lại, một ngân hàng không hề có mặt ở phiên toà nhưng được đưa vào với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan thì có quyền kháng cáo phần bản án đụng tới khoản thế chấp của mình.
Nguyên tắc thứ hai: quyền kháng cáo thường gắn với phần bản án liên quan tới chính người kháng cáo. Bị đơn kháng cáo phần buộc mình trả tiền, người liên quan kháng cáo phần định đoạt tài sản của mình, nguyên đơn dân sự trong án hình sự kháng cáo phần bồi thường. Kháng cáo một phần chẳng dính gì tới quyền lợi của mình thường không đạt được gì và còn làm hồ sơ rối thêm.
Người có quyền kháng cáo trong từng loại án
Bảng dưới gom theo ba bộ luật tố tụng đang áp dụng. Án hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại và lao động đều đi theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 nên chung một dòng. Chi tiết từng tình huống nên đối chiếu văn bản hiện hành, vì các luật tố tụng đã được sửa đổi một số lần.
| Loại án | Ai có quyền kháng cáo | Thường kháng cáo phần nào |
|---|---|---|
| Dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động | Nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; người đại diện hợp pháp của họ; cơ quan, tổ chức, cá nhân đã khởi kiện vì người khác hoặc vì lợi ích công cộng | Toàn bộ hoặc phần bản án, quyết định tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết vụ án có liên quan tới quyền, nghĩa vụ của mình |
| Hành chính | Người khởi kiện, người bị kiện (cơ quan, người có thẩm quyền ra quyết định), người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; người đại diện hợp pháp của họ | Phần bác hoặc chấp nhận yêu cầu huỷ quyết định, hành vi hành chính; phần bồi thường nếu có |
| Hình sự | Bị cáo, bị hại và người đại diện của họ; nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự; người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; người bào chữa và người bảo vệ quyền lợi trong trường hợp luật cho phép | Bị cáo, bị hại: cả tội danh, hình phạt, bồi thường; những người còn lại: phần bồi thường hoặc phần tài sản liên quan tới họ |
Chữ "người đại diện hợp pháp" gồm hai loại: đại diện theo pháp luật (cha mẹ của con chưa thành niên, người giám hộ, người đứng đầu pháp nhân theo điều lệ) và đại diện theo uỷ quyền. Hai loại này đứng tên đơn theo cách khác nhau, xem mục dưới.
Có mặt trong vụ án nhưng không tự kháng cáo được
Người làm chứng. Họ khai về sự việc mình biết, không có quyền lợi bị toà định đoạt. Nếu thấy toà ghi sai lời khai, đường đúng là báo cho đương sự liên quan để họ đưa vào lý do kháng cáo, hoặc làm văn bản gửi toà xin đính chính biên bản.
Người giám định, người định giá, người phiên dịch. Họ là người hỗ trợ tố tụng. Kết luận của họ có bị bác bỏ thì cũng không phát sinh quyền kháng cáo cho họ; đương sự không đồng ý với kết luận mới là người đề nghị giám định lại, định giá lại.
Người thân của đương sự đã thành niên, minh mẫn. Vợ, chồng, con, cha mẹ không đương nhiên đại diện cho nhau trước toà. Muốn đứng tên thay phải có văn bản uỷ quyền hợp lệ, trừ việc ly hôn là việc luật không cho uỷ quyền tham gia tố tụng thay.
Luật sư bảo vệ quyền lợi trong vụ án dân sự. Luật sư soạn đơn, góp ý lý do, nhưng đơn đứng tên đương sự. Nếu luật sư ký thay thì phải với tư cách người đại diện theo uỷ quyền và giấy uỷ quyền phải bao gồm việc kháng cáo. Án hình sự có quy định riêng cho người bào chữa, trình bày ở bài về án hình sự.
Người đứng ra trả tiền, nộp tạm ứng giúp. Một người bạn cho vay tiền nộp án phí không vì thế mà thành người có quyền kháng cáo. Biên lai có thể ghi tên người nộp, nhưng đơn kháng cáo vẫn phải là của người có quyền.
Người đại diện đứng tên đơn kháng cáo: theo pháp luật và theo uỷ quyền
Khi đương sự là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi đã được toà chỉ định người giám hộ, người đại diện theo pháp luật làm đơn và ký tên, ghi rõ tư cách "đại diện theo pháp luật của…". Với doanh nghiệp, người đứng tên là người đại diện theo pháp luật ghi trong giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp tại thời điểm làm đơn, hoặc người được người đó uỷ quyền bằng văn bản.
Đại diện theo uỷ quyền phức tạp hơn một chút. Giấy uỷ quyền phải còn hiệu lực và phạm vi phải bao gồm việc kháng cáo; uỷ quyền "tham gia tố tụng ở cấp sơ thẩm" có thể bị hiểu là chưa đủ cho bước này. Đơn do người được uỷ quyền làm phải kèm bản giấy uỷ quyền. Những câu hỏi sâu về phạm vi uỷ quyền, như người đại diện có được rút kháng cáo hay hoà giải thay không, đã có bài riêng ở mảng uỷ quyền tố tụng.
Riêng vụ ly hôn, luật không cho đương sự uỷ quyền cho người khác thay mặt mình tham gia tố tụng. Thực tế đơn kháng cáo phần quan hệ hôn nhân, nuôi con thường phải do chính vợ hoặc chồng ký. Phần chia tài sản trong cùng vụ có cách hiểu khác nhau giữa các toà, nên hỏi trực tiếp toà đang giữ hồ sơ trước khi để người khác ký.
Tự kiểm tư cách trước khi làm đơn: năm câu hỏi
Mất mười phút đọc lại bản án theo danh sách dưới đây thường tiết kiệm được nhiều tuần qua lại với toà vì đơn sai người.
- Tên mình nằm ở đâu trong phần đầu bản án? Ghi lại chính xác tư cách toà xác định: nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, bị hại… Đơn kháng cáo nên dùng đúng chữ đó.
- Phần quyết định có dòng nào nhắc tới mình? Mình được nhận gì, phải trả gì, tài sản nào của mình bị định đoạt. Đó là phạm vi mình kháng cáo có ý nghĩa.
- Mình có tự ký được không? Nếu đương sự là trẻ em, người mất năng lực hành vi, hoặc là công ty, xác định ai là người đại diện theo pháp luật ngay hôm nay, không phải lúc khởi kiện.
- Có cần người khác ký thay không? Nếu có, giấy uỷ quyền đã ghi rõ quyền kháng cáo chưa, còn hạn không, có phải vụ ly hôn không.
- Mình nhận bản án vào ngày nào? Thời hạn kháng cáo bản án dân sự và hình sự thường là 15 ngày, cách tính khác nhau tuỳ có mặt lúc tuyên án hay không; chi tiết cách tính xem bài riêng về thời hạn kháng cáo.
Nếu cả năm câu đều trả lời được rõ ràng, phần còn lại là nội dung đơn và lý do. Nếu vướng ở câu nào, nên gọi lên bộ phận tiếp nhận của toà đã xử sơ thẩm hỏi trước, vì chính toà đó kiểm tra đơn.
Kháng cáo đi lên toà nào sau khi tổ chức lại toà án năm 2025
Đơn kháng cáo nộp ở toà đã xử sơ thẩm hoặc gửi thẳng toà cấp phúc thẩm; trong thực tế phần lớn người dân nộp ở toà sơ thẩm vì toà này kiểm tra đơn, ra thông báo nộp tạm ứng án phí và chuyển hồ sơ lên trên. Việc nộp, gửi qua bưu điện, nộp trực tuyến được trình bày ở danh mục về đơn kháng cáo.
Từ ngày 01/7/2025, hệ thống toà án được tổ chức lại theo luật sửa đổi Luật Tổ chức Toà án nhân dân. Toà án nhân dân khu vực xét xử sơ thẩm phần lớn các vụ việc; bản án sơ thẩm của toà khu vực bị kháng cáo sẽ do toà án nhân dân cấp tỉnh xét xử phúc thẩm. Bản án sơ thẩm do toà cấp tỉnh xử thì kháng cáo lên toà cấp trên theo quy định của luật. Trước đây người dân quen gọi "toà huyện" và "toà tỉnh"; tên gọi đó nay không còn đúng, nên trong đơn ghi đúng tên toà như trên bản án.
Vụ án đang dở dang qua thời điểm chuyển đổi có thể được chuyển giữa các toà. Nếu bản án ghi tên một toà đã đổi tên hoặc giải thể, hãy hỏi bộ phận tiếp nhận nơi đang giữ hồ sơ để biết đơn gửi đi đâu, thay vì đoán.
Bản án đụng tới mình nhưng mình không có tên trong vụ án
Có những người bị ảnh hưởng thật nhưng toà sơ thẩm không đưa vào tố tụng: người đang ở trên mảnh đất bị tuyên giao cho người khác, người đã góp tiền mua chung tài sản, người thuê nhà dài hạn. Họ không phải đương sự nên không có quyền kháng cáo theo nghĩa hẹp. Tuy vậy, việc bỏ sót người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là một dạng vi phạm thủ tục tố tụng, và có những kênh khác để nêu ra.
Nếu một đương sự khác đã kháng cáo, người bị bỏ sót có thể làm văn bản trình bày gửi toà cấp phúc thẩm, nêu rõ quyền lợi của mình và đề nghị được tham gia; toà phúc thẩm xem xét và có thể huỷ bản án để xử lại nếu thấy việc bỏ sót là có thật và ảnh hưởng tới kết quả. Người đó cũng có thể gửi đơn đề nghị Viện kiểm sát xem xét kháng nghị. Khi bản án đã có hiệu lực, con đường còn lại là đề nghị người có thẩm quyền kháng nghị giám đốc thẩm, đây là thủ tục đặc biệt, không bảo đảm được chấp nhận.
Không con đường nào trong số này tự động thành công, và mỗi con đường có thời hạn riêng. Tình huống bị bỏ sót thường dính tới đất đai, tài sản lớn; nên mang bản án tới luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý càng sớm càng tốt.
Câu hỏi thường gặp
Con có được viết đơn kháng cáo thay cha mẹ già không?
Được viết hộ nhưng không được ký thay nếu cha mẹ vẫn minh mẫn và không uỷ quyền. Đơn phải do chính cha mẹ ký hoặc điểm chỉ. Nếu muốn con đứng tên, cha mẹ cần lập văn bản uỷ quyền có phạm vi bao gồm việc kháng cáo, kèm theo đơn khi nộp.
Người làm chứng thấy toà ghi sai lời khai thì có kháng cáo được không?
Không, vì người làm chứng không có quyền lợi bị toà định đoạt. Họ có thể đề nghị toà đính chính biên bản, hoặc báo cho đương sự liên quan để đương sự đưa chi tiết này vào lý do kháng cáo của mình, kèm đề nghị toà phúc thẩm triệu tập lại người làm chứng.
Công ty kháng cáo thì ai ký đơn?
Người đại diện theo pháp luật của công ty tại thời điểm làm đơn, hoặc người được người đó uỷ quyền bằng văn bản. Kế toán trưởng, trưởng phòng pháp chế không tự có quyền ký nếu không được uỷ quyền. Đơn nên đóng dấu theo quy định nội bộ và kèm giấy uỷ quyền nếu có.
Đã thắng kiện toàn bộ thì có kháng cáo được không?
Về hình thức bạn vẫn là đương sự nên có quyền làm đơn, nhưng toà phúc thẩm chỉ xem xét được khi có điều gì trong bản án còn bất lợi cho bạn, ví dụ phần án phí, lãi suất, hoặc cách toà xác định một sự kiện. Kháng cáo chỉ để toà ghi lại lý lẽ hay hơn thường không có ý nghĩa.
Kháng cáo và kháng nghị có phải là một không?
Không. Kháng cáo là quyền của đương sự và những người tham gia tố tụng được luật cho phép. Kháng nghị là quyền của Viện kiểm sát. Hai việc có thể cùng tồn tại trong một vụ, và toà phúc thẩm xem xét cả hai. Sự khác nhau được phân tích ở bài riêng.
Không biết chữ thì kháng cáo thế nào?
Người không biết chữ có thể nhờ người khác viết đơn, sau đó điểm chỉ vào đơn; thông thường cần có người làm chứng hoặc cơ quan có thẩm quyền xác nhận việc nhờ viết hộ. Với án hình sự, bị cáo còn có thể trình bày kháng cáo trực tiếp với toà để toà lập biên bản.